Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΚΩ

Στην αρχαία ελληνιστική Κω γνωρίζουμε ότι εφαρμόζονταν οι νόμοι του μεγάλου νομοθέτη από την Κατάνη της Σικελίας του Χαρώνδα. Ο Χαρώνδας ή Χαιρώνδας έζησε περί το 610 π. Χ., η δε νομοθεσία του διαπνεόταν από έντονο θρησκευτικό αίσθημα που έκανε να θεωρούνται σαν μέγιστα αδικήματα η ασέβεια προς τους θεούς η εκούσια κάκωση των γονέων και η καταφρόνηση των αρχόντων και των νόμων. Η έννοια της πολιτικής αρετής ήταν ο ύψιστος κανόνας, που κατεύθυνε τη συμπεριφορά των αρχόντων και των αρχομένων στην πόλη. Η ιδέα ότι ο πολίτης ανήκει στο σύνολο, που οφείλει να τον μεταχειρίζεται με ανθρωπισμό και κατανόηση, κατακτά διαρκώς έδαφος. Η αντίληψη αυτή χαρακτηρίζει τις επιμέρους διατάξεις της νομοθεσίας του Χαρώνδα, που επιδιώκουν να καταστήσουν τον πολίτη οργανικό μέρος της πόλης και να τον θέσουν στην εξυπηρέτηση των γενικότερων σκοπών της. Ο Χαρώνδας φρόντισε να μην καταστρατηγείται ο νόμος με στρεψοδικίες και να διατυπώνεται πάντα με σαφήνεια. Γι’ αυτό και ο Αριστοτέλης (Πολ. 1274β,8) παρατήρησε πως ο Χαρώνδας υπήρξε : «τη ακριβεία των νόμων γλαφυρώτερος και των νυν νομοθετών». Ο Χαρώνδας όρισε επίσης την αυστηρή εφαρμογή των νόμων, έστω και αν ενδεχόμενα κάποιος μπορεί να αδικηθεί από αυτούς. Η νομοθεσία του Χαρώνδα απλώθηκε σε όλη τη Μεγάλη Ελλάδα, έπειτα πέρασε στην Κω κι από εκεί στη Μικρά Ασία, στην Τέω, στη Λέβεδο κι έφτασε ως την Καππαδοκία.

Ο Αλεξανδρινός ποιητής ο Ηρώνδας, που γεννήθηκε στην Κω το πρώτο μισό του 3ου π. Χ. αιώνα, στον δεύτερο μιμίαμβό του καθώς περιγράφει τα σχετικά με τη δίκη για τον «Πορνοβοσκό» (νταβατζή) θα τονίσει: «ταυτ’ έγραψε Χαιρώνδης, άνδρες δικασταί» (στίχος 48). Από τη δίκη, λοιπόν, του Πορνοβοσκού, που διεξάγεται στην Κω, μαθαίνουμε αρκετά για το κοινωνικό περιεχόμενο των νόμων του Χαρώνδα, ακριβώς όπως ίσχυαν τότε στο νησί. Έτσι βλέπουμε, για παράδειγμα, να επιβάλλεται διπλάσια αποζημίωση σ’ εκείνον που έβλαψε κάποιον από πρόθεση (φθορά ξένης ιδιοκτησίας), σε σύγκριση με την αποζημίωση που καταβάλλει κάποιος για τη ζημιά που προκάλεσε άθελά του, δηλ. χωρίς πρόθεση. Σύμφωνα με την περικοπή που διέσωσε ο Ηρώνδας («Πορνοβοσκός», στίχος 46 κ. επ.) διαβάζουμε σε μετάφραση:

«Αν κάποιος ελεύθερος προσβάλει δούλη

ή θελήσει να την ακολουθήσει, της δίκης

το πρόστιμο διπλά να καταβάλλει».

    
Και πιο κάτω (στίχοι 50-54) διαβάζουμε αυτά που λέει ο κατήγορος, τον οποίον ο Ηρώνδας κατονομάζει Βάτταρο:

«Αν την πόρτα κάποιος ρίξει,

ένα χρυσό είναι η ποινή‧ κι αν με γροθιά σε απειλήσει,

ένα χρυσό πάλι είναι η ποινή‧ μα αν κάψει σπίτι

ή παραβιάσει οικογενειακό άσυλο, χίλια χρυσά

είναι η ποινή και η ζημιά πληρώνεται διπλά».

    
Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε το αυστηρό πράγματι περιεχόμενο της νομοθεσίας του Χαρώνδα που ίσχυε στην Κω και τη μεγάλη σημασία που αποδιδόταν στις εκούσιες παραβάσεις του νόμου.
    
Η τήρηση των διατάξεων της νομοθεσίας του Χαρώνδα στηριζόταν, όπως θα λέγαμε σήμερα, στον πατριωτισμό των πολιτών. Η διαφύλαξη του κύρους και της υπόληψης της πόλης ήταν ο υπέρτατος νόμος. Γι’ αυτό και στον Πορνοβοσκό ο Βάτταρος κλείνει την κατηγορία του απευθυνόμενος στους δικαστές του μ’ ετούτα τα λόγια:

«Το λοιπόν, κύριοι, μη νομίζετε πως η απόφασή σας

αφορά μόνο τον Βάτταρο τον μαστροπό, αλλά και

όλους τους ξένους που μένουνε στην πόλη σας.

Τώρα θα δείξετε τη δύναμη που έχει η Κως

κι ο Μέροπας και ποια δόξα είχε ο Θεσσαλός

κι ο Ηρακλής, γιατί ήρθε εδώ ο Ασκληπιός

από την Τρίκκη και για ποιό λόγο γέννησε

εδώ η Φοίβη την Λητώ. (Επικαλείται εδώ όλο

το μυθολογικό υπόβαθρο του νησιού της Κω).

Αυτά να έχετε στο νου σας και ορθή απόφαση

να βγάλετε, ώστε ο Φρύγας (δηλ. ο κατηγορούμενος

Θαλής, που καταγόταν από τη Φρυγία) τώρα πια

με την ποινή καλύτερος θα γίνει,

εκτός αν ψέματα η παροιμία η παλιά μας λέει».

(«Πορνοβοσκός», στίχοι 92-102). 

Η δικαστική, λοιπόν, απόφαση που περιμένει ο Βάτταρος αφορά όχι μόνον εκείνον, αλλά και όλους, όσοι μένουν στην πόλη. Έτσι πάνω στο δεσμό του κοινού τόπου τόσο για τους ντόπιους όσο και για τους ξένους (και όχι στο δεσμό του κοινού αίματος) θεμελιώνεται κατά τη νομοθεσία του Χαρώνδα, το δίκαιο της πόλης. Αυτό ήταν το πνεύμα που υποχρέωνε τους πολίτες της Κω να ορκίζονται όλοι μαζί στην Αγορά μπροστά στα Αρχεία, ότι θα παραμείνουν πιστοί στους «πατρίους νόμους» και στα δόγματα της «Εκκλησίας του Δήμου» τους.
    
Η ζηλευτή ευνομία της Κω, η οποία οφειλόταν στην εφαρμογή της νομοθεσίας του Χαρώνδα, θα οδηγήσει τον Αντίγονο τον Α΄ στην ανάγκη να χρησιμοποιήσει τους Κωακούς Νόμους, «εσφραγισμένους τη Κώων σφραγίδι», όταν αυτός στα πλαίσια της δικαιοδοσίας του αποφάσισε τη «συνοίκηση», δηλ. τη συγκατοίκηση των πληθυσμών της Λυδικής πόλης Λεβέδου με την παράκτια πόλη Τέω (306 - 302 π. Χ.), που εκείνος τότε εξουσίαζε, έχοντας μάλιστα και τη συγκατάθεση των κατοίκων των δυο αυτών πόλεων.

Ωστόσο δεν χρησιμοποιούνταν μόνο οι νόμοι της Κω, αλλά και οι φημισμένοι δικαστές της, που καλούνταν συχνά να γνωματεύσουν και να κρίνουν υποθέσεις άλλων πόλεων. Έτσι σε επιγραφές με τιμητικά ψηφίσματα αρκετών πόλεων, που υποδεικνύουν μάλιστα και την ανάρτηση «εν τω επιφανεστάτω τόπω προ του δικαστηρίου», διαβάζουμε τις ευχαριστίες των πόλεων εκείνων για την αποστολή δικαστών από την Κω μαζί με την παράκληση να διατηρηθεί η εύνοια των Κώων απέναντί τους. Μερικές φορές ακόμα και οι ίδιοι οι Κώοι καλούσαν δικαστές από άλλες πόλεις για να απονείμουν δικαιοσύνη με τον πιο αδιάβλητο τρόπο σε περίπλοκες και λεπτές υποθέσεις. Άλλωστε στα πλαίσια της πόλης-κράτους εκείνων των εποχών, ή απονομή της δικαιοσύνης από ξένους δικαστές συνιστούσε όχι μόνο νομικό αλλά και πολιτικό φαινόμενο σημαντικό για την επιβίωση της δημοκρατίας.
    
Τους ξένους δικαστές που έφθαναν στην Κω τους υποδέχονταν αρμόδια όργανα οι «δικασταγωγοί», όπως μαρτυρούν τρεις επιγραφές του νησιού. Οι δικασταγωγοί ασκούσαν τή «δικαστοφυλακία», συνόδευαν δηλαδή τους επιλεγμένους από την πόλη τους ξένους δικαστές στην πόλη της Κω, όπου επρόκειτο να δικάσουν και μεριμνούσαν γι’ αυτούς καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους στο νησί. Διαφύλαγαν ακόμη και τα «δημόσια και ιδιωτικά συμβόλαια», όπως μας λέγουν οι επιγραφές.
    
Οι Κώοι κατέφευγαν επίσης και στη διαιτησία ξένης προς τους αντιδίκους πόλης, όπως μαρτυρεί μια πολύ ενδιαφέρουσα Καλυμνιακή επιγραφή, που χρονολογείται στις αρχές του 3ου π. Χ. αιώνα και αναφέρεται στην κρίση ενός δικαστηρίου στην Κνίδο της Μικρασίας, για μια διαφορά δανείου μεταξύ της Καλύμνου και των κληρονόμων ενός Κώου χρηματιστή. Κάποτε, δηλαδή, ο Δήμος Καλυμνίων συνήψε ένα δάνειο από δυο Κώους συνεργάτες χρηματιστές, τον Παυσίμαχο και τον Ιπποκράτη [το όνομα του μέγιστου Κώου γιατρού φαίνεται να το τιμούσαν και να το έδιναν στους γιους τους οι μεταγενέστεροι συντοπίτες του]. Το δάνειο ξοφλούσαν οι Καλύμνιοι τμηματικά. Ύστερα όμως από μερικά χρόνια πέθαναν οι δυο αρχικοί δανειστές και οι Καλύμνιοι εξακολουθούσαν να πληρώνουν στους κληρονόμους τους. Οι κληρονόμοι του Ιπποκράτη ισχυρίστηκαν ότι όσα εισέπραξαν από το Δήμο Καλυμνίων ήταν το δικό τους μερίδιο μονάχα, όχι όμως και το μερίδιο των κληρονόμων του Παυσιμάχου. Και αυτοί ενάγουν το Δήμο Καλυμνίων και απαιτούν να τους καταβληθούν τριάντα τάλαντα, το υπόλοιπο, δηλαδή, του χρέους των Καλυμνίων σ’ αυτούς.
    
Η επιγραφή ήταν γραμμένη σε δυο όψεις. Στην πρόσθια όψη αναγράφονται τα κύρια πρόσωπα της δίκης, οι στρατηγοί των Κνιδίων, που επόπτευαν τη δίκη, και οι συνήγοροι των Κώων και των Καλυμνίων. Συνήγορος των Κώων ήταν ο Φιλίνος, ο γιος του Διοκλή από την Κω, των δε Καλυμνίων ο Εκατώνυμος, ο γιος του Πρυτάνεως από τη Μίλητο, με συνεργάτες του τους νομομαθείς Καλυμνίους Εξάκεστο, το γιο του Αλκίνου και Αριστόφαντο, το γιο του Αριστόλα. Η επιγραφή αναφέρεται επίσης στη διαδικασία που έπρεπε να ακολουθεί και στα στοιχεία που έπρεπε να καταθέσουν τόσο οι κατήγοροι, οι «διώκοντες», όσο και οι κατηγορούμενοι, οι «φεύγοντες».
    
Ο Όρκος τον οποίον έπρεπε να δώσουν οι 204 συνολικά δικαστές πριν από την έναρξη της δίκης, σύμφωνα πάντα με την αναφερόμενη επιγραφή, ήταν σε μετάφραση ο ακόλουθος:  

«Ναι, μα τον Δία και τον Λύκιον Απόλλωνα και τη Γη

(ορκίζομαι ότι) θα δικάσω γι αυτά που κατέθεσαν ενόρκως οι

αντίδικοι, σύμφωνα με τη γνώμη που θα σχηματίσω και θα

πιστεύω, ότι είναι απόλυτα δίκαιη και ότι δεν θα εκδώσω

απόφαση στηριζόμενος στην κατάθεση μάρτυρα, που θα μου

φανεί ότι δεν λέει την αλήθεια. Και (ορκίζομαι) ότι δεν πήρα

δώρα για τη δίκη αυτή, ούτε εγώ ο ίδιος, ούτε άλλος κανένας,

άντρας ή γυναίκα, για λογαριασμό μου με κανένα τέχνασμα ή

πλάγιο μέσο. Αν σταθώ πιστός στον όρκο μου, είθε όλα να

μούρχονται δεξιά, αν δε επιορκήσω, το αντίθετο να πάθω».

    
Στη συνέχεια αναφέρεται ο τρόπος της συγκέντρωσης των μαρτυρικών καταθέσεων. Οι καταθέσεις των μαρτύρων, που δεν θα μπορούσαν να ταξιδέψουν στην Κνίδο, όπου ήταν ο τόπος της διεξαγωγής της δίκης, δεν θα γίνονταν την ίδια μέρα και στα δυο νησιά, αλλά οι μεν Κώοι μάρτυρες θα κατέθεταν προ των προστατών αρχόντων της Κω στις 24 του μηνός «Καφίσιου», που αντιστοιχούσε με Δεκέμβρη-Γενάρη, οι δε Καλύμνιοι μάρτυρες θα κατέθεταν μπροστά στους δικούς τους προστάτες άρχοντες, στις 24 του επόμενου μήνα «Βατρόμιου», που αντιστοιχούσε με Γενάρη-Φλεβάρη. Οι καταθέσεις θα γίνονταν «παρεύντων των αντιδίκων», δηλ. επί παρουσία των αντιδίκων. Όσο για τις προτάσεις των αντιδίκων αυτές έπρεπε να κατατεθούν στο δικαστήριο σφραγισμένες με τη δημόσια σφραγίδα της κάθε μιας από τις δυο πόλεις. Οι στρατηγοί είχαν την ευθύνη της αποσφράγισης και παράδοσης στο δικαστήριο όλων των εγγράφων με τα αποδεικτικά στοιχεία για λογαριασμό και των δυο αντιδίκων. Τέλος ο Γραμματέας διάβαζε στο δικαστήριο την καταγγελία, τις προτάσεις και τις μαρτυρικές καταθέσεις των αντιδίκων, χωρίς να υπολογίζεται ο χρόνος της ανάγνωσής τους στο χρόνο της διάρκειας των αγορεύσεων.
    
Για τη διεξαγωγή της δίκης ο καθένας από τους αντιδίκους είχε το δικαίωμα να παρουσιάσει τέσσερις συνηγόρους. Οι συνήγοροι μπορούσαν να καταθέσουν και σαν μάρτυρες. Κάθε συνήγορος είχε επίσης το δικαίωμα να μιλήσει δυο φορές. Η κύρια αγόρευση λεγόταν «πρώτος λόγος» και η δευτερολογία «δεύτερος λόγος». Για να υπάρχει ένα όριο στη διάρκεια των αγορεύσεων, χρησιμοποιούσαν την κλεψύδρα, στην οποία έχυναν νερό, άλλοτε λιγότερο κι άλλοτε περισσότερο, ανάλογα μα τη σπουδαιότητα της δίκης. Την ποσότητα του νερού την καθόριζαν οι δικαστές. Στη δίκη της Κνίδου ορίστηκε να χυθούν στην κλεψύδρα 18 «χόες» νερό για τον πρώτο λόγο (59 λίτρα περίπου) και 10 χόες για τον δεύτερο. Τον χρόνο της διάρκειας της ροής του νερού δεν μπορούμε να τον ξέρουμε, καθώς αυτός εξαρτιόταν από το άνοιγμα της οπής της
κλεψύδρας.
    
Δύσκολο τελικά αποδείχθηκε το έργο των δικαστών στην Κνίδο, γιατί η υπόθεση ήταν αρκετά περίπλοκη. Οι κληρονόμοι των Κώων χρηματιστών αξίωναν την εξόφληση του χρέους από τους Καλυμνίους. Ωστόσο οι Καλύμνιοι, άγνωστο με ποια επιχειρήματα, που θα τα μαθαίναμε αν στην οπίσθια όψη της επιγραφής δεν έλειπαν 25 περίπου στίχοι, κατόρθωσαν να αποδείξουν ότι το χρέος μαζί με τους τόκους είχε ήδη εξοφληθεί, γι’ αυτό και οι δικαστές με πλειοψηφία 48 ψήφων (126 υπέρ και 78 κατά) και εξέδωσαν καταδικαστική απόφαση για τους κατηγόρους. Η συγκεκριμένη, λοιπόν, αρχαία επιγραφή, που περιγράψαμε, θα μπορούσε να αποτελέσει ιδιαίτερα για τον σύγχρονο νομικό μας κόσμο ένα εξαιρετικό υπόδειγμα μιας πληρέστατης δικονομικής διαδικασίας, του τρόπου, δηλαδή, της διεξαγωγής μιας δίκης.
    
Κατά τα ρωμαϊκά χρόνια η ρωμαϊκή νομοθεσία, όπως διαμορφώθηκε από το 146 π. Χ. μέχρι το 235 μ. Χ., επέδρασε σταδιακά στο πατροπαράδοτο δίκαιο των Κώων. Οι Νόμοι (Leges), τα Διατάγματα της Συγκλήτου (Senatus Consulta) και οι Αυτοκρατορικές Διατάξεις (Contitutiones) μπήκαν σίγουρα στη ζωή των Κώων, όπως και των άλλων υποτελών. Δεν βρέθηκαν όμως στο νησί άλλες επιγραφές, που να σχετίζονται με τη ρωμαϊκή δικαιοσύνη, εκτός από μία. Πρόκειται για επιτύμβια στήλη, εντοιχισμένη ψηλά στην ανατολική πλευρά του οθωμανικού τεμένους του Πλατάνου και αναφέρεται στην κακόβουλη («δόλω πονηρώ») μετατόπιση σε άλλο μέρος ενός άγνωστου σ’ εμάς αντικειμένου, που περιγράφεται στην αρχή της επιγραφής, η οποία στο σημείο εκείνο είναι κατεστραμμένη.
Ζητά δε να κριθεί κάποιος υπεύθυνος απέναντι στην περιουσιακή υπόσταση του ηγεμόνα («τω φίσκω»), καθώς παραβίασε τη σχετική νομοθεσία και ντρόπιασε τους καταχθόνιους θεούς Πλούτωνα, Δήμητρα, Περσεφόνη και Ερινύες. Ο νομικός όρος “δόλω πονηρώ” αντιστοιχεί με το ρωμαϊκό “dolus malo”, ενώ o φίσκος, από το λατινικό “fiscus”, σήμαινε το προσωπικό ταμείο του ηγεμόνα, που το διοικούσε πάντα ο εκάστοτε Ρωμαίος Αυτοκράτορας.
Είδαμε, λοιπόν, ότι ο θεσμός της δικαιοσύνης κυριάρχησε ως ύψιστη αρετή για τους κατοίκους της Κω, που με το πνεύμα τους αυτό διαδραμάτισαν σπουδαίο ρόλο στη σφυρηλάτηση του αρχαίου ελληνικού δικαίου.

Περισσότερα για το θεσμό της δικαιοσύνης στην αρχαία Κω βλέπε στο βιβλίο μου: «Ιστορία της Νήσου Κω», έκδοση Δήμου Κω 1990, σελ.116-120, 155-156. Και στην αγγλική έκδοση του ιδίου βιβλίου, έτους 2015, σελ. 119-123, 158-159, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΚΩΟΙ ΟΛΥΜΠΙΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΕΣ.

Η αθλητική ιδέα ήταν ευρύτατα διαδεδομένη στην αρχαία Κω, όπως και σ’ όλη την Ελλάδα. Από το μυθολογικό υπόβαθρο του νησιού πληροφορούμαστε ότι ένας ρωμαλέος βοσκός, ο Ανταγόρας, κατόρθωσε να νικήσει στην πάλη ένα ήρωα, τον Ηρακλή. Τα αγωνίσματα κατείχαν την λαμπρότερη θέση στις τελετές και οι τιμές για τους αθλητές ήταν ξεχωριστές. Οι κάτοικοι γυμνάζονταν σε ειδικούς χώρους τα «Γυμνάσια» που, όπως μαρτυρούν οι επιγραφές, υπήρχαν στην πόλη της Κω και στην Αλάσαρνα. Η αρχαιολογική σκαπάνη εκτός από το γνωστό Γυμνάσιο το «Ξυστόν», που ήταν μια περίστυλη στοά για την άθληση κατά τη χειμερινή περίοδο, έφερε στο φως και τα λείψανα ενός Σταδίου, που χρονολογήθηκαν και τα δυο στο πρώτο μισό του 2 ου π. Χ. αιώνα.

Το Γυμνάσιο για τους νέους περιελάμβανε τρεις τάξεις: τους «παίδας», τους «ανήβους» και τους «ηβώντας». Στον αθλητικό τομέα οργανώνονταν μικρά αγωνίσματα για παιδιά και έφηβους, τα «αγωνάρια ανήβων και ηβώντων» καθώς επίσης πομπές και διαδρομές. Την επιμέλεια των αγώνων είχε ο «Γυμνασίαρχος», ένας αιρετός άρχοντας με λειτουργικό αξίωμα ιδιαίτερα τιμητικό. Οι Κώοι στεφάνωναν κι έστηναν ανδριάντες στους ικανούς αυτούς αξιωματούχους των αθλητικών αγώνων. 

Οι αθλητές πριν την έναρξη των αγώνων αλείφονταν από τον «Αλειπτήρα» με λάδι ανακατεμένο με λεπτή σκόνη φερμένη από την Αφρική, για να κλείνουν οι πόροι και να εμποδίζεται έτσι ο υπερβολικός ιδρώτας, που εξασθενεί το σώμα. Μετά τους αγώνες στεφάνωναν τους νικητές με κλάδους ελιάς και τους τιμούσαν με ανδριάντες. Ένα επιτύμβιο ανάγλυφο του 3ου αιώνα π. Χ. φυλάσσεται στο Μουσείο της Κω και παριστάνει αθλητή, που κρατά με περηφάνια στα χέρια του τον κότινο της νίκης.

Τα αγωνίσματα που διεύθυναν και αθλοθετούσαν οι «Αγωνοθέτες» και στα οποία έπαιρναν μέρος οι Κώοι αθλητές ήταν: α) «δίαυλος», δρόμος από την αρχή μέχρι τέλους του Σταδίου επαναλαμβανόμενος δυο φορές, που αντιστοιχεί με τα 400 μέτρα, β) «δόλιχος», αγώνισμα δρόμου αντοχής, κάτι σχετικό με τα 1000 μέτρα, γ) «στάδιον», αγώνας δρόμου 200 περίπου μέτρων, δ) «παγκράτιον», αγώνισμα πάλης και πυγμής συνάμα, ε) «πένταθλον», σειρά πέντε αγωνισμάτων, όπως ακόντιο, άλμα, δίσκος, δρόμος και πάλη, στ) «ίππιον» ή «ίππος κέλης», αγώνας ιππικός δηλ. απλή ιπποδρομία, ζ) «οπλίτας», αγώνας δρόμου οπλισμένων, η) «πάλα», δηλ. απλή πάλη και θ) «πυγμά», δηλ. απλή πυγμαχία. Οι ιππικοί αγώνες γίνονταν στον Ιππόδρομο, οι δε αγώνες δρόμου στο Στάδιο.

Στους αγώνες προΐσταντο οι «Επιστάτες», τα δε γυμνάσματα, που διεύθυναν οι «Παιδοτρίβες», διαιρούνταν ανάλογα με την ηλικία σε γυμνάσματα για «Παίδες» (Ολυμπικούς, Πυθικούς και Ισθμικούς), «Αγένειους» και «Άνδρες». Οι έφηβοι νικητές είχαν το δικαίωμα να συμμετέχουν στις ιερές πομπές, που τιμούσαν προπαντός τη Θεά Νίκη. Οι Γυμνασίαρχοι για να διεγείρουν την αγάπη προς τον αθλητισμό, φρόντιζαν να στήνονται ανδριάντες στους καλύτερους νικητές των δημοσίων αγώνων, γι αυτό και στα αγάλματα που βρέθηκαν, καταφαίνεται η ανάπτυξη των αθλητικών και καλλιγράμμων σωμάτων.

Η ιστορία διέσωσε αρκετά ονόματα Κώων Ολυμπιονικών, που έλαβαν μέρος και απέσπασαν νίκες στις πιο ενδιαφέρουσες αθλητικές εκδηλώσεις του ελληνικού κόσμου. Και πρώτος ο Ξενόμβροτος ο Κώος, που νίκησε δυο φορές το 448 και 380 π. Χ. στους ιππικούς αγώνες της Ολυμπίας. Το 376 π. Χ. ο Ξενόδικος ο Κώος νίκησε στην πυγμαχία παίδων. Τους Ολυμπιονίκες αυτούς της Κω τίμησαν με ανδριάντες στην Ολυμπία (Βλ. Παυσανίας, VI 14 παρ.12).

Αλλά ο Ολυμπιονίκης εκείνος που κατέπληξε τους πάντες ήταν ο Φιλίνος ο Κώος, ο γιός του Ηγέπολη. Κέρδισε στην 128 η Ολυμπιάδα το 268 π. Χ. στο στάδιο παίδων. Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς κέρδισε στον Ισθμό (της Κορίνθου) στο στάδιο. Στην 129 η Ολυμπιάδα το 264 π. Χ. στεφανώθηκε στο  στάδιο και στο δίαυλο. Κέρδισε πάλι στην 130 η Ολυμπιάδα το 260 π. Χ. στο στάδιο και στο δίαυλο. Στεφανώθηκε επίσης στους ιερούς αγώνες του Απόλλωνα στα Πύθια, με τη δάφνη του διαυλοδρόμου και κέρδισε ακόμη στα Νέμεια στο στάδιο. Συνολικά κέρδισε πέντε νίκες δρόμου στην Ολυμπία, τέσσερις στα Πύθια, άλλες τόσες στα Νέμεια κι έντεκα στον Ισθμό, γι’ αυτό τιμήθηκε από τους συμπολίτες του Κώους με ανδριάντα (Βλ. Παυσανίας, VI 17 παρ.2).

Δυο άλλοι Κώοι Ολυμπιονίκες ήταν ο Εύδαμος, που το 92 π. Χ. νίκησε στο στάδιο και ο Αριστωνυμίδας, που το 72 π. Χ. νίκησε στο πένταθλο. Στους καταλόγους των Παναθηναίων φέρεται επίσης σαν πρωταθλητής ο Θευτιμίδας Ονασικλέους Κώος (αναφέρεται σε επιγραφή της Αλάσαρνας), που νίκησε στο παγκράτιο, ενώ στους Βοιωτικούς αγώνες των Θεσπιών το 190-189 π. Χ. λέγεται ότι νίκησε στην πάλη ο Δαμοκράτης Τιμοκλέους Κώος (Βλ. R. Herzog, Koische Forschungen und Funde, Leipzig 1899, σελ. 152).

Οι αθλητικές δραστηριότητες των Κώων συνεχίστηκαν με επιτυχία και κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Υπήρξαν δε έκδηλες στον αρχαίο δήμο των Ιππιωτών, του οποίου οι κάτοικοι έδειχναν ιδιαίτερη ικανότητα και ζήλο στην τέχνη της ιππασίας. Άλλωστε την παράδοση αυτή της ιππασίας συνεχίζουν ως τις μέρες μας στο Πυλί οι κάτοικοι με τις ιπποδρομίες τους την ημέρα της εορτής του Αγίου Γεωργίου.

Για την επίδοση των νέων της Κω στον αθλητισμό και τη φροντίδα τους για την ανάπτυξη ρωμαλέων κορμιών οι αρχαίοι συγγραφείς εκφράζονταν με θαυμασμό. Ο Αθήναιος (Ι. 15 Β) βλέποντας κάποιο φίλο του να καμαρώνει ένα καλλίγραμμο νεαρό Κώο καθώς «σφαίριζε» (δηλ. να παίζει μπίλιες) γράφει: «θεούς γαρ φαίνεθ’ η νήσος φέρειν» (δηλ. φαίνεται να γεννά θεούς αυτό το νησί!).

ΤΟ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΗΣ 21ης ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967 - ΠΡΑΞΕΙΣ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ

   Η νεώτερη Ελληνική Ιστορία έχει καταγράψει τις σημαντικότερες πράξεις διαμαρτυρίας και απόπειρες ανατροπής του καθεστώτος της εφτάχρονης δικτατορίας των Συνταγματαρχών (Παπαδόπουλου, Πατακού και Μακαρέζου). Μιας δικτατορίας, που κατήργησε την κοινοβουλευτική δημοκρατία θέτοντάς την στον «γύψο», οδήγησε τους μεν κοινοβουλευτικούς άνδρες σε περιορισμό, τους δε πολιτικούς της αριστεράς ακόμα και του κέντρου καθώς και χιλιάδες άλλους αντιφρονούντες σε συλλήψεις, απάνθρωπα βασανιστήρια, φυλακίσεις και εξορίες.

   Η πρώτη απόπειρα ανεπιτυχούς ανατροπής εκείνου του πραξικοπήματος, έγινε από τον κυρίως υπεύθυνο για το ξέσπασμα αυτής της δικτατορίας βασιλιά Κωνσταντίνο και μερικούς βασιλόφρονες αξιωματικούς στις 13 Δεκεμβρίου 1967. Μια άλλη ανεπιτυχής απόπειρα ανατροπής της χούντας έγινε πολύ αργότερα από αξιωματικούς και ναύτες, με το κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού στις 23 ης Μαΐου 1973. Σε αυτό συμμετείχε και ο ήρωας Σπύρος Μουστακλής, τον οποίον βασάνισαν και κατέστησαν ανάπηρο.

   Ανάμεσα στις πολλές πράξεις διαμαρτυρίας κατά του δικτατορικού καθεστώτος ξεχώρισε η παλλαϊκή εκείνη στην κηδεία του Γεωργίου Παπανδρέου στις 3 Νοεμβρίου 1968, για να ακολουθήσουν οι δυναμικές κινητοποιήσεις της νεολαίας, των φοιτητών, σημαντικών ανθρώπων του πνεύματος και καλλιτεχνών.

   Το αποκορύφωμα όμως των μαζικών και δυναμικών κινητοποιήσεων κυρίως των φοιτητών όλων των Ανωτάτων Σχολών, με έντονη, μάλιστα, και τη λαϊκή συμμετοχή, το βλέπουμε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβρη του 1973 με τα επαναστατικά συνθήματα: «κάτω η χούντα», «κάτω ο Παπαδόπουλος», «έξω οι Αμερικάνοι» και «ψωμί, παιδεία, ελευθερία». Η εξέγερση του Πολυτεχνείου υπήρξε τελικά η πιο γενναία πράξη αντίστασης κατά της δικτατορίας, η οποία συνέβαλε στην ανατροπή του δικτάτορα Παπαδόπουλου. Στην εξέγερση αυτή χύθηκε και αίμα νεαρών Ελλήνων πολιτών. Ακολούθησε, ωστόσο, μια άλλη πιο σκληρή δικτατορία, αυτή του Ιωαννίδη με αρκετές συλλήψεις, φριχτά βασανιστήρια και εξορίες.

   Η δημοκρατία θα αποκατασταθεί τελικά στην Ελλάδα μετά το μοιραίο πραξικόπημα του Ιωαννίδη το 1974 εναντίον του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, οπότε και η χούντα του Ιωαννίδη θα υποστεί την οριστική αποσύνθεσή της. Η διχοτόμηση της Μεγαλονήσου συνετέλεσε επίσης στην πλήρη κατάρρευση των υπολειμμάτων του δικτατορικού καθεστώτος και όλοι οι πρωταίτιοι καθώς και όσοι στρατιωτικοί υπηρέτησαν πιστά την ξενοκίνητη, άφρονα και φασιστική εφτάχρονη τυραννία θα οδηγηθούν το καλοκαίρι του 1975 σε δίκη, σε καθαίρεση από τα αξιώματά τους και σε καταδίκη εγκλεισμού τους στις φυλακές.

[Για τη στάση ειδικά του Ιωαννίδη, τον ρόλο των Αμερικανικών Υπηρεσιών στην παγίδα της Κύπρου και για άλλα ενδιαφέροντα εθνικά θέματα αξίζει να διαβαστεί το βιβλίο του δημοσιογράφου Αλέξη Παπαχελά: «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», από τις εκδόσεις Μεταίχμιο 2021, που μας παρέχει άγνωστα ντοκουμέντα και νέες αποκαλυπτικές μαρτυρίες των πρωταγωνιστών εκείνων των συγκλονιστικών γεγονότων.]

ΠΩΣ Ο ΔΙΑΣΗΜΟΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΓΑΛΗΝΟΣ (129 - 199 μ. Χ.) ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕ ΧΩΡΙΣ ΛΥΠΗ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΩΝ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ, ΤΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ, ΤΩΝ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΤΟΥ

   Μια μικρή πραγματεία είναι το «Περί αλυπίας», που ανήκει στα ηθικά έργα του διάσημου γιατρού Κλαύδιου Γαληνού και έχει ως θέμα τον χειρισμό της θλίψης, που είναι από τα βασικά ψυχικά πάθη του ανθρώπου. Ο ίδιος ο Γαληνός μας περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε «αλύπως» (δηλ. χωρίς λύπη) την απώλεια των ιατρικών του εργαλείων, των φαρμάκων του, των συγγραμμάτων του και της προσωπικής βιβλιοθήκης του στη μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης το 192 μ.Χ. Σίγουρα το έργο αυτό μέχρι τις μέρες μας θεωρούνταν χαμένο, ώσπου το 2004 το ανακάλυψε ο Antoine Pietrobelli, ερευνητής στο εργαστήριο Αρχαίας Ελληνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, σε κώδικα της μονής Βλατάδων (χειρόγραφο αριθ.14 του β΄ μισού του 15ου αι.). Έλληνες φιλόλογοι επεξεργάστηκαν στη συνέχεια και δημοσίευσαν την πραγματεία αυτή του φημισμένου γιατρού. 

   Τo κείμενο του καινούριου αυτού γαληνικού έργου παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, κυρίως γιατί συμπληρώνει τα αυτοβιβλιογραφικά έργα του Γαληνού, περιγράφει τη διαδικασία συγκρότησης και το περιεχόμενο της προσωπικής βιβλιοθήκης του και παρέχει ένα πλήθος εντελώς νέων πληροφοριών για την ιστορία των ελληνικών κειμένων. 

Το αρχαίο κείμενο του Γαληνού αρχίζει με τη φράση: «Έλαβόν σου την επιστολήν εν η παρεκάλεις με δηλώσαί σοι τίς άσκησις ή λόγοι τίνες ή δόγματα παρεσκεύασάν  με  μηδέποτε λυπείσθαι.» Και σε μετάφραση: «Έλαβα την επιστολή σου στην οποία μου ζητούσες να σου αποκαλύψω ποια άσκηση ή ποια επιχειρήματα ή ποιες φιλοσοφικές πεποιθήσεις με έκαναν ικανό να μη λυπάμαι ποτέ». Προφανώς ο Γαληνός απαντά σε επιστολή κάποιου φίλου από τα νεανικά του χρόνια, ίσως και συμφοιτητή του, που στο κείμενο παραμένει ανώνυμος, ο οποίος τον ρωτά για τους τρόπους με τους οποίους εξασφαλίζεται η ικανότητα του χειρισμού της λύπης. Του γράφει, λοιπόν - και η επιστολή του προσδιορίζεται με ακρίβεια στις αρχές του 193 μ. Χ., ένα χρόνο, δηλαδή, μετά τη μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης και πριν από τη δολοφονία του αυτοκράτορα Κομμόδου - ότι καταστράφηκαν  εξ αιτίας εκείνης της πυρκαγιάς περιουσιακά του αντικείμενα, όπως χρυσά, ασημένια και επάργυρα σκεύη, πολλά φάρμακα, «απλά και σύνθετα», όπως τα ονομάζει, κάθε λογής ιατρικά εργαλεία, βιβλία  που τα είχε διορθώσει με το ίδιο του το χέρι, μια δική του πραγματεία «Περί συνθέσεως φαρμάκων», συγγράμματα παλαιών ανθρώπων  και τόσα άλλα σπάνια πράγματα που είχε σε αφθονία. Και όλη αυτή τη συμφορά την άντεξε χωρίς να λυπηθεί ούτε για λίγο. Γιατί;

Διότι κάθε σοφός άνθρωπος, όπως γράφει επικαλούμενος τον Ευριπίδη, πρέπει να θυμίζει διαρκώς στον εαυτό του τις έγνοιες και τις συμφορές, τους πρόωρους θανάτους και τα άλλα πιθανά κακά, ώστε αν κάτι απ’ αυτά κάποτε συμβεί να μην του έρθει  αναπάντεχο και του ξεσχίσει τη ψυχή. Βαθύς  ερευνητής και γνώστης ο Γαληνός όλων σχεδόν  των  Ελλήνων τραγικών ποιητών, φιλοσόφων, ρητόρων, γραμματικών και γιατρών, επικαλείται αποσπάσματα από τα έργα τους και φέρνει χίλια δυο παραδείγματα, για να τεκμηριώσει τη στωική μεγαλοψυχία  του, την αρετή που του επέτρεψε να αρθεί πάνω από τη λύπη για τη μεγάλη του απώλεια. Τονίζει δε με έμφαση ότι η πλειονότητα των ανθρώπων δεν αντιμετωπίζει με μέτρο τις τιμές, τον πλούτο, τη φήμη και την πολιτική δύναμη, γι αυτό αναγκαστικά ζει μια πολύ δυστυχισμένη ζωή, αφού δεν γνωρίζει την αρετή της ψυχής, ούτε καν στοιχειωδώς. Ωστόσο η πείρα είναι αυτή που μας διδάσκει να αντιμετωπίζουμε τα απροσδόκητα γεγονότα. Πρόκειται για μια διαχρονική αλήθεια που διατηρεί την ισχύ της σε όλες τις εποχές και σε όλους τους τόπους.

Παρόλο που ο Ευριπίδης διατύπωσε την αδιαμφισβήτητη αλήθεια ότι: «ουδείς άλυπος τον βίον διήγαγεν, ουδέ μέχρι τέλους έμεινεν ευτυχών», πάνω από το συναίσθημα της λύπης μπόρεσε τελικά και στάθηκε με απαράμιλλο ψυχικό σθένος ο Μεγάλος Έλληνας Γιατρός ο Γαληνός.

Η ΤΟΥΡΚΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΕΤΑΙ. Οι πάγιες θέσεις της Ελλάδας για τα Δωδεκάνησα

   Η Τουρκία αποκαλύπτεται. Ζήτησε με την ιταμότητα που την διακατέχει την αποστρατικοποίηση των Ελληνικών νησιών του Αιγαίου, για να εξασφαλίσει την άνεση, όπως πιστεύει, της κατάληψής τους και στη συνέχεια την επιβολή της κυριαρχίας της σε όσα τουλάχιστον νησιά βρίσκονται κοντά στις ακτές της.

   Εμείς όμως που δεν είμαστε αφελείς αισθανόμαστε βαθιά μέσα στο πετσί μας τις έκνομες επιθυμίες και ανιστόρητες απόψεις της πολιτικής ηγεσίας της Τουρκίας, γι αυτό και εξοπλίσαμε κατάλληλα τις ένοπλες δυνάμεις μας και ενημερώσαμε για την αναθεωρητική τάση της γείτονος, ως προς το εδαφικό και νομικό καθεστώς των νησιών μας, τους διεθνείς οργανισμούς και όλα τα κράτη που πρεσβεύουν τις  κοινές με εμάς  αρχές και αξίες της διεθνούς νομιμότητας. Στηριζόμενοι, λοιπόν, στο άρθρο 51 του Χάρτη του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών διατηρούμε το δικαίωμα της «νόμιμης άμυνας» στο Αιγαίο για τους ακόλουθους ουσιαστικούς λόγους:

1.   Γιατί η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο το 1974, κατά παράβαση των διατάξεων της Συνθήκης Εγγυήσεως για την Κύπρο, στην οποία η Ελλάδα αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος, και, παρά τις πολυάριθμες αντίθετες αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας και της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, συνεχίζει να διατηρεί μια σημαντική στρατιωτική δύναμη στα κατεχόμενα εδάφη. Επιδιώκει, μάλιστα, και την προσάρτηση του κατεχόμενου βόρειου τμήματος της Κύπρου.

2.   Γιατί η Τουρκία παραβιάζει συστηματικά τον ελληνικό εθνικό εναέριο χώρο και υπερίπταται με στρατιωτικά αεροσκάφη, συχνά οπλισμένα, ελληνικών νησιών του Αιγαίου και μάλιστα κατοικημένων, γεγονός που έχει ιδιαίτερη σημασία όσον αφορά ζητήματα ασφάλειας.

3.   Γιατί η Τουρκία κατά τις τελευταίες δεκαετίες, διατηρεί σημαντικές στρατιωτικές μονάδες με εναέρια μέσα και αποβατικά σκάφη σε περιοχές της Μικράς Ασίας, που βρίσκονται απέναντι των ελληνικών νησιών, γεγονός, που συνιστά σοβαρότατη απειλή κατά της Ελλάδας. Δεν παραγνωρίζουμε, βέβαια, και την απειλεί πολέμου (casus belli), που στρέφει εναντίον μας αν θελήσουμε να επεκτείνουμε τα όρια της αιγιαλίτιδας ζώνης μας στα 12 ναυτικά μίλια.

   Εφαρμόσαμε, λοιπόν, την αρχή  πως «ότι απειλείται δεν αποστρατικοποιείται»,  αλλά η Τουρκία επιμένει στην αποστρατικοποίηση, για παράδειγμα, των Δωδεκανήσων, επικαλούμενη τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων της 10ης Φεβρουαρίου του 1947, που πράγματι προέβλεπε την αποστρατικοποίησή τους, πράξη που εξισορροπούσε τα τότε συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων στην περιοχή και ιδίως της Σοβιετικής Ένωσης. Το καθεστώς όμως αυτό της αποστρατικοποίησης έχασε κάθε λόγο ύπαρξής του με τη δημιουργία των συνασπισμών του ΝΑΤΟ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Όλα τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ διατηρούν σήμερα υποχρεωτικά στα εδάφη τους στρατιωτικές μονάδες. Γιατί το δικαίωμα αυτό να μην το έχει η χώρα μας για όλα τα εδάφη της κυριαρχίας της, καθώς ανήκει στο ΝΑΤΟ; Την αλλόκοτη και ασύμβατη αυτή απαίτηση δεν μας την εξηγεί επαρκώς η Τουρκία.

   Αφήστε που στην υπογραφή της Συνθήκης των Παρισίων του 1947 η Τουρκία δεν συμμετείχε, καθώς η Συνθήκη αυτή αφορούσε την παραχώρηση της κυριαρχίας των νησιών μας από την Ιταλία στην  Ελλάδα. Και καθώς η Τουρκία δεν ήταν συμβαλλόμενο μέλος ισχύει γι’ αυτήν ο νομικός κανόνας “res inter alios acta”, δηλαδή ζήτημα που αφορά άλλα κράτη. Εξ άλλου σύμφωνα με το άρθρο 34 της Συνθήκης της Βιέννης για το Δίκαιο των Θαλασσών «μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτες χώρες» εκτός των συμβαλλομένων. Παρατηρούμε ακόμη ότι αμφισβητεί η Τουρκία την κυριαρχία των μικρότερων νησιών και βραχονησίδων του Δωδεκανησιακού Συμπλέγματος ως μη κατονομαζομένων, ρητά κατ’ αυτήν, στη Συνθήκη των Παρισίων, ενώ γνωρίζει ότι η αναφορά του άρθρου 14 της Συνθήκης στην ονομασία των δεκατεσσάρων μεγαλύτερων απαριθμούμενων νησιών της Δωδεκανήσου περιλαμβάνει τη φράση «και των παρακείμενων νησίδων», εννοώντας φυσικά (εκ του μείζονος το έλασσον) και τις νησίδες, τις βραχονησίδες και τους βράχους που περιβάλλουν τα μεγαλύτερα νησιά. Η ελληνική πλευρά διευκρίνιζε, μάλιστα, κατά την υπογραφή ότι με τον όρο «παρακείμενες» εννοούνταν οι «υπό ιταλικήν κυριαρχίαν» κατά την είσοδο της Ιταλίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η συμφωνία συνυπογραφόταν, πέραν της Ελλάδας και της Ιταλίας, και από άλλα είκοσι κράτη που είχαν πολεμήσει τον ναζισμό και ιταλικό φασισμό. Η Τουρκία ούτε θέση, ούτε λόγο είχε σ’ αυτήν, κατορθώνοντας πάντοτε να είναι ο  «επιτήδειος ουδέτερος».

   Οι απόψεις για την εθνική κυριαρχία Ελλάδας επί των νησιών του Αιγαίου και ιδιαίτερα των Δωδεκανήσων εδράζονται στους αναμφισβήτητα στέρεους κανόνες της διεθνούς δικαιοταξίας, η οποία κατοχυρώνει πλήρως όλα τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Άλλωστε «ο ιδίω δικαίω χρώμενος, ουδένα αδικεί»,  δηλαδή, δεν αδικεί άλλον όποιος χρησιμοποιεί ένα (κατοχυρωμένο διεθνώς) δικαίωμά του.

x

Η ΑΦΙΞΗ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΟΥ ΑΝΘΥΠΟΛΟΧΑΓΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΚΑΖΟΥΛΗ ΕΠΙΚΕΦΑΛΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΚΟΜΜΑΝΤΟΣ ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ ΤΟΥ 1943

           Τον Φεβρουάριο του 1943 και ενώ συνεχιζόταν ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος  θα φθάσει κρυφά στην Κω από τις απέναντι Τουρκικές ακτές ο Ανθυπολοχαγός Στέφανος Καζούλης, επικεφαλής Αγγλικής Ομάδας Κομμάντος, που είχε ως αποστολή τη συγκέντρωση πληροφοριών γύρω από τις ιταλικές στρατιωτικές θέσεις. Ήταν ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός που ήρθε στο νησί για συγκεκριμένη αντιστασιακή δράση. Ο Στέφανος Καζούλης, γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 1912, ήταν γιός του μεγάλου ευεργέτη της Ρόδου Μιχαήλ Καζούλη και της Μαρίκας, το γένος Στεφάνου Δραγούμη. Υπήρξε, δηλαδή, ανεψιός του φλογερού πατριώτη Ίωνα Δραγούμη και του πρωτομάρτυρα του Μακεδονικού Αγώνα Παύλου Μελά. Αποφοίτησε από το Αβερώφειο Γυμνάσιο της Αλεξάνδρειας και από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Λωζάννης, για να συνεχίσει έπειτα Οικονομικές Σπουδές στο Economics School of London. Κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο κατατάχθηκε μαζί με τα αδέλφια του εθελοντής στον Ελληνικό Στρατό και αργότερα στάλθηκε στην Geneifa, κοντά στο Σουέζ, για εκπαίδευση. Μπήκε κατόπιν στη Σχολή Δοκίμων Αξιωματικών με τον βαθμό του Ανθυπολοχαγού. Οι Βρετανικές Στρατιωτικές Αρχές τον ζήτησαν ονομαστικά και τον απέσπασαν από τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις στα S.B.S (Special Boat Service) υπό τις διαταγές του Λόρδου Jellicoe.

Ο Στέφανος Καζούλης φθάνοντας στην Κω θα συναντηθεί εντελώς τυχαία στη βραχώδη περιοχή κοντά  στη σπηλιά της Χαλκήπετρας με ένα νεαρό Κώο, τον Διαμαντή Γιαννιό, ο οποίος δούλευε με τον αδελφό του Μιχάλη στα ιαματικά λουτρά, τα «Θέρμη», φτιάχνοντας ξύλινες καμπίνες, που θα λειτουργούσαν το καλοκαίρι για τις ανάγκες των εκεί λουομένων. Ο Καζούλης, αφού  συνέστησε στον Γιαννιό να είναι πολύ προσεκτικός και να μην αναφέρει σε κανένα την παρουσία του στο νησί, τον έστειλε να αναγνωρίσει τα φυλάκια και τα οχυρά των Ιταλών στα Μπογάζια και στο Ψαλίδι. Οι πληροφορίες που μετέφερε ο Γιαννιός στον Καζούλη υπήρξαν καθοριστικές. Η συνάντηση αλλά και η συνεργασία τους αυτή θα σημαδεύσει καίρια τη ζωή του 17χρονου τότε Διαμαντή Γιαννιού. Από εκείνες τις στιγμές, το γενναίο και γεμάτο πατριωτικό παλμό παλικάρι της Κω, θα θέσει  τον εαυτό του στην υπηρεσία του αγωνιζόμενου Ελληνικού και Συμμαχικού Στρατού. Θα  ενταχθεί στη δύναμη του Ιερού Λόχου, υπό τη διοίκηση του θρυλικού Συνταγματάρχη Χριστόδουλου Τσιγάντε και θα εκπαιδευτεί στους καταδρομείς, λαμβάνοντας μέρος σε πολλές παράτολμες επιχειρήσεις, προσφέροντας έτσι πολλές υπηρεσίες στον αντιστασιακό αγώνα κατά των Γερμανών στα Δωδεκάνησα και ιδιαίτερα στο νησί του. Θα προαχθεί σε Επιλοχία «επ’ ανδραγαθία» και θα του απονεμηθεί δύο φορές το παράσημο των «εξαιρέτων πράξεων».

Αλλά και ο Στέφανος Καζούλης θα λάβει μέρος σε πολλές συμμαχικές επιχειρήσεις αποβάσεων, όπως στη Λέρο  και  σε άλλα νησιά, έως ότου θα πέσει ηρωικά μαχόμενος κατά των Γερμανοϊταλών στη Σαντορίνη, τη νύχτα της 23ης  προς την 24η Απριλίου του 1944. Η Ελληνική Κυβέρνηση, αναγνωρίζοντας την υπέρτατη θυσία του, απένειμε επάξια με Βασιλικό Διάταγμα στον Στέφανο Καζούλη το «Αριστείον Ανδρείας». Αναγνωρίστηκε παντού ως ήρωας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, γι αυτό και μια από τις κεντρικές πλατείες της πόλης Κω φέρει σήμερα τιμητικά το όνομά του.  

Ο ΜΑΪΟΣ ΤΟΥ 1945 ΚΑΙ Η ΚΩΣ

        Ο Μάϊος του 1945 υπήρξε ο κατά κυριολεξία  ανοιξιάτικος  μήνας για τα Δωδεκάνησα και ιδιαίτερα για την Κω. Και τούτο γιατί στις 8 Μαΐου του 1945 τερματίστηκε πια ο πόλεμος στην Ευρώπη με την ολοκληρωτική πτώση της Ναζιστικής Γερμανίας και ο Αρχηγός των Γερμανικών Δυνάμεων Στρατηγός Wagener θα υπογράψει στη Σύμη το Πρωτόκολλο της χωρίς όρους παράδοσης των υπολειμμάτων του Γερμανικού Στρατού στα Δωδεκάνησα, μπροστά στους Βρετανούς Ταξίαρχο Moffat και Ναύαρχο Tennant και στον Έλληνα Διοικητή του Ιερού Λόχου Συνταγματάρχη Χριστόδουλο Τσιγάντε. Το πρωινό της επόμενης μέρας, 9ης Μαΐου, ο ήλιος θα ανατείλει φωτοβόλος, για να συνεορτάσει με τους Κώους το γλυκοχάραμα της πολυπόθητης λευτεριάς.

        Ο ακράτητος ενθουσιασμός και οι ουρανομήκεις   ζητωκραυγές του Κωακού Λαού, που ξεχύθηκε στους κεντρικούς δρόμους με  τη γαλανόλευκη στα χέρια, ξεσπώντας  σε φρενιτιώδεις εκδηλώσεις υπέρ της Ένωσης με την Ελλάδα, θα συμπληρωθεί με την κατάληψη των δημόσιων κτηρίων που πεισματικά κατείχαν ακόμη οι Ιταλοί, την υποδοχή   των Βρετανικών Αρχών και  αγήματος Ιερολοχιτών, την ανάδειξη ως προσωρινού Δημάρχου της πόλης  του δικηγόρου Γιώργου Κουτσουράδη και την πάνδημη δοξολογία στο Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Νικολάου, όπου χοροστάτησε ο Γενικός Πατριαρχικός Επίτροπος Αρχιμανδρίτης Φιλήμων Φωτόπουλος. Στη δοξολογία αυτή είχαν παραστεί και οι Βρετανοί Ian Lapraik, Συνταγματάρχης των SBS, και C.F. Blagden,  Ταγματάρχης Διοικητής της Κω, ενώ έξω από το ναό είχε αναρτηθεί τεράστιο πανό, που έγραφε: «WELCOME LIBERATORS-UNION».(Καλωσορίσατε Απελευθερωτές-Ένωση). Σε πολλά εμφανή σημεία της πόλης θα ζωγραφιστούν σε λίγο  με γαλάζια χρώματα από τους πατριώτες δυο  ελληνικές σημαίες χιαστί με τη λέξη: ΕΝΩΣΙΣ, αταλάντευτος πόθος κάθε Κωακής ψυχής. Ο  ίδιος ενθουσιασμός και πανηγυρική ατμόσφαιρα επικράτησαν και στους κατοίκους όλων των χωριών του νησιού.

          Αμέσως μετά την ανάληψη των δημαρχιακών του καθηκόντων ο Γιώργος Κουτσουράδης θα απευθυνθεί προς τους κατοίκους της πόλης και των χωριών με ένα ιστορικής  σημασίας έγγραφο, στο οποίο τόνιζε ότι: «Από της σήμερον (9ης Μαΐου) επίσημος γλώσσα λαλουμένη και γραφομένη είναι η Ελληνική και αύτη είναι και η επίσημος γλώσσα των Δημαρχιακών Γραφείων. Επί του Δημαρχιακού μεγάρου θα αναρτάται η Εθνική ημών σημαία, ως και επί των ιδιωτικών κτιρίων και καταστημάτων κατά τας ημέρας των εορτών, Κυριακών κλπ.».

            Σε λίγες μέρες   συγκροτήθηκε  το πρώτο  9μελές  Δημοτικό Συμβούλιο, που πολύ αργότερα θα γίνει 11μελές με τη συμμετοχή  δύο μουσουλμάνων,  ενώ στις 16 Μαΐου για την εύρυθμη λειτουργία της Δημοτικής Αρχής θα συσταθούν επί πλέον και  ένδεκα Γραφεία, που θα  στελεχώσουν  αρκετοί Κώοι πατριώτες,  αναδιοργανώνοντας έτσι   σημαντικές, πρώην ιταλικές, Κρατικές Υπηρεσίες. Ανάλογη δημαρχιακή συγκρότηση υπήρξε και στα χωριά. Έτσι Δήμαρχοι των χωριών, με πρόταση των προκρίτων, θα διατελέσουν  στο Ασφενδιού ο Μιχάλης Διακομανώλης, στο Πυλί ο Νικόλας Ζάρακας και αργότερα ο Χρήστος  Παπαχρήστου, στην Αντιμάχεια ο Ακίνδυνος Μαύρος, στην Καρδάμαινα ο Γιάννης  Νικολάου και στην Κέφαλο ο Αντώνης Νικολής. Ο Μάϊος, λοιπόν, του 1945 έφερε και τα πρώτα ψήγματα τοπικής αυτοδιοίκησης στο νησί της Κω, παρόλο που η Βρετανική Στρατιωτική κατοχή των Δωδεκανήσων έμελλε να διαρκέσει είκοσι τρεις ολάκαιρους μήνες αγωνιώδους έκβασης της οριστικής επίλυσης του Δωδεκανησιακού ζητήματος μέχρι την πλήρη πια εξασφάλιση της ελληνικής κυριαρχίας επί των νησιών μας.             

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΤΟΥ ΜΑΡΑΘΩΝΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

Η μάχη που έλαβε χώρα πριν από δυόμιση χιλιετίες στον
Μαραθώνα υπήρξε καθοριστικής σημασίας για την εξέλιξη του
δυτικού πολιτισμού. Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν με
τον χαρακτηρισμό της μάχης εκείνης ως «μητέρας των μαχών»
για τον δυτικό κόσμο. Πριν από αυτή τη μάχη, οι πιθανότητες
της επικράτησης των Αθηναίων ήταν ελάχιστες. Αντίθετα η
Περσική Αυτοκρατορία με τη συντριπτική υπεροχή έναντι των
αντιπάλων δυνάμεών της ήταν κάτι περισσότερο από
αναμενόμενο ότι θα έσερνε τους Αθηναίους αιχμαλώτους στην
Περσία για να δικαστούν από τον Μεγάλο Βασιλέα Δαρείο,
όπως είχε ήδη συμβεί το 494 με τους Μιλήσιους.

Ο Δαρείος μετά την αποτυχία του Μαρδόνιου, όπως
γράφει ο Ηρόδοτος, ετοιμάζει νέα εκστρατεία και θέλοντας να
δοκιμάσει τη ψυχολογική κατάσταση των Ελλήνων, έστειλε
αντιπροσώπους του στην Ελλάδα ζητώντας «γην και ύδωρ», τα
σημεία της υποταγής. Κάποιες πόλεις δήλωσαν υποταγή, όχι
όμως και η Αθήνα, που τότε είχε έξοχους ηγέτες, οι οποίοι
έσωσαν την Ελλάδα. Οι Αθηναίοι αποφάσισαν ν’ αντισταθούν
και προβλέποντας την άφιξη των Περσών άρχισαν να
ετοιμάζονται. Πράγματι ο Περσικός στόλος δεν άργησε να
φανεί στο Αιγαίο, έχοντας στο πλευρό του ακόμη και Έλληνες
ναύτες, από τους ήδη κατακτηθέντες Ίωνες.

Οι αρχηγοί της εκστρατείας Δάτις και Αρταφέρνης
οδηγούν τον στόλο από την Ιωνία στις Κυκλάδες και
καταστρέφουν την εχθρική προς τους Πέρσες Νάξο. Από εκεί
έπλευσαν προς την Ερέτρια, όπου τους κατοίκους αυτής της
κατεστραμμένης πλέον πόλης μετέφεραν στην Περσία, κατά το
παλαιό ασσυριακό σύστημα των εξοικισμών, όπως είχαν κάνει
και με τους κατοίκους της Μιλήτου. Ήθελαν έτσι με τον τρόπο
αυτό να τρομοκρατήσουν τους Αθηναίους.

Είναι άξιο θαυμασμού, όπως έγραψε ο Ακαδημαϊκός
Κων/νος Άμαντος, ότι οι Αθηναίοι βρέθηκαν έτοιμοι να
υποδεχθούν τους Πέρσες στον ένδοξο έκτοτε Μαραθώνα κοντά
στην ακτή, αντίκρυ στην Ερέτρια. Εννιά χιλιάδες Αθηναίοι και
χίλιοι Πλαταιείς θα σπεύσουν να αποκρούσουν τον πολυάριθμο
στρατό των Περσών, με επικεφαλής τον εμπειρότατο και
ικανότατο στρατηγό Μιλτιάδη, που στο πλευρό του είχε δύο
ισάξιους αξιωματικούς τον Καλλίμαχο και τον Αριστείδη. Ο
Μιλτιάδης παρέταξε τον ελληνικό στρατό στους γήλοφους του
Μαραθώνα με ισχυρά άκρα και ασθενέστερο το κέντρο. Ενώ το
κέντρο των Περσών με πλήθος από τοξότες και ιππικό πολύ
δυνατό θα έκαμπτε το κέντρο των Ελλήνων, αλλά τα ισχυρά
άκρα το προστάτευσαν και πίεσαν τον αντίπαλο σε άτακτη
υποχώρηση. Έγινε τότε μεγάλη σφαγή. Έξι χιλιάδες
τετρακόσιοι Πέρσες φονεύθηκαν, ενώ οι απώλειες των Ελλήνων
ήταν 192 Αθηναίοι και 11 Πλαταιείς κατά τον Ηρόδοτο. Ο
Μιλτιάδης έθαψε αμέσως τους νεκρούς στο σημερινό τύμβο του
Μαραθώνα, ενώ ο λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος θα τους
αφιερώσει το γνωστό επίγραμμα: «Ελλήνων προμαχούντες
Αθηναίοι Μαραθώνι, χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν».
Έτσι οι «χρυσοφόροι» Πέρσες αναγκάστηκαν να επιστρέψουν
στην Ασία. Ήταν Σεπτέμβρης του έτους 490 π. Χ.!

Η αποφασιστική μάχη του Μαραθώνα δόξασε τους
Αθηναίους, ταπείνωσε τους Πέρσες στην αντίληψη των
Ελλήνων και αποτέλεσε ιστορικό σταθμό για την Ελλάδα. Η
Αθήνα με τον Μιλτιάδη θα αναδειχθεί η σημαντικότερη
ελληνική πόλη. Οι Αθηναίοι πρώτοι αντιλήφθηκαν ότι η
ενότητα όλων των ελληνικών πόλεων-κρατών ήταν απαραίτητη
για να αντιμετωπιστεί η περσική απειλή.

Αλλά η νίκη του Μαραθώνα θα αναδείξει και πολιτικούς
άνδρες, όπως τον μεγαλοφυή Θεμιστοκλή, που πήρε μέρος στο
νικηφόρο εκείνο πόλεμο, ο οποίος θα σπεύσει να δημιουργήσει
στόλο, που θα καταστήσει την Αθήνα την πρώτη ναυτική
δύναμη της Ελλάδας, γιατί ήταν βέβαιος ότι οι Πέρσες θα
επανέρχονταν και πάλι. Είναι γνωστή η φράση του: «Ουκ εά με
καθεύδειν το του Μιλτιάδου τρόπαιον» (Δεν με αφήνει να
κοιμηθώ το τρόπαιο του Μιλτιάδη), για να γράψει κι αυτός,
δέκα χρόνια αργότερα στα τέλη του Σεπτέμβρη του 480, νέες
σελίδες δόξας με την πρώτη μεγάλη ναυμαχία στη ναυτική
ιστορία της πατρίδας μας, που έγινε στη Σαλαμίνα.

Από πλευράς στρατηγικής τακτικής και τρόπου
διεξαγωγής της μάχης του Μαραθώνα, ο Μιλτιάδης εφάρμοσε
για πρώτη φορά στην ιστορία και χωρίς να έχει αποφοιτήσει
από κάποια στρατιωτική ακαδημία: α) την επιθετικότητα κατά
των Περσών με μικρότερη αριθμητικά δύναμη, στην κατάλληλη
στιγμή, β) την ενότητα διοίκησης του στρατού του, γ) τον
αιφνιδιασμό για την επίθεση στην κρίσιμη στιγμή και δ) τον
ελιγμό της διπλής υπερκέρασης.

Ο διακεκριμένος ιστορικός Hans Delbruck στο κλασικό
έργο του: «Ιστορία της Τέχνης του Πολέμου, Πόλεμος στην
Αρχαιότητα» έγραψε: «Η εικόνα του Μιλτιάδη σαν διοικητή στο
πεδίο της μάχης στέκεται γιγάντια στα πρώιμα χρονικά της
παγκόσμιας στρατιωτικής ιστορίας. Βρίσκουμε εδώ την
πληρέστερη και σπανιότερη μορφή ηγεσίας, που έχει γεννήσει η
πολεμική τέχνη μέχρι σήμερα, τον συνδυασμό άμυνας-επίθεσης.
Τι διορατικότητα στην επιλογή του πεδίου της μάχης, τι
αυτοέλεγχος εν αναμονή της εχθρικής επίθεσης, τι εξουσία επί
των μαζών, επί ενός στρατού από υπερήφανους, ελεύθερους
πολίτες, ώστε να μπορέσει να τους συγκρατήσει σταθερά στην
θέση που είχε διαλέξει και μετά να τους οδηγήσει σε μια ξέφρενη
επίθεση την αποφασιστική στιγμή! Όλα ήταν ρυθμισμένα για τη
στιγμή αυτή-ούτε ένα λεπτό νωρίτερα, οπότε οι Αθηναίοι θα
έφταναν στον εχθρό ξέπνοοι και αποδιοργανωμένοι, ούτε ένα
λεπτό αργότερα, οπότε πολλά από τα βέλη του εχθρού θα είχαν
βρει τον στόχο τους και ο μεγάλος αριθμός των ανδρών, που
άλλοι θα θανατώνονταν και άλλοι θα δίσταζαν, θα έσπαγε την
ορμή της εφόδου, που θάπρεπε να πέσει σαν χιονοστιβάδα στις
γραμμές του εχθρού αν ήθελε να νικήσει». Όλα όμως αυτά τα
προνόησε με αξιοθαύμαστη ακρίβεια ο Μιλτιάδης χάρη στην
παροιμιώδη στρατηγική του ικανότητα.

Στις μέρες μας είναι αλήθεια ότι εκφράζονται διάφορες
αποκλίνουσες απόψεις, που αμφισβητούν τη σημασία της μάχης
του Μαραθώνα και την επιρροή που άσκησε ο κλασικός
ελληνισμός στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του δυτικού
πολιτισμού. Είναι αρκετοί εκείνοι που ισχυρίζονται ότι στον
Μαραθώνα δεν αποσοβήθηκε ολοκληρωτικά ο περσικός
κίνδυνος, αφού χρειάστηκε και η ναυμαχία της Σαλαμίνας.
Είναι προφανές ωστόσο ότι αν δεν υπήρχε Μαραθώνας, δεν θα
υπήρχε καν η ανάγκη της ναυμαχίας της Σαλαμίνας. Όλα θα
είχαν τελειώσει στους βάλτους του Μαραθώνα.

Ένας άλλος ιστορικός, ο Fuller, στο έργο του:
«Στρατιωτική ιστορία του Δυτικού Κόσμου» έγραψε ότι «για
πρώτη φορά στην ιστορία τους οι Έλληνες νίκησαν τους Πέρσες
στο δικό τους στοιχείο, δηλαδή στη ξηρά και ο Μαραθώνας
προίκισε τους νικητές με την πίστη στο πεπρωμένο τους που ήταν
να επιζήσουν επί τρεις αιώνες στη διάρκεια των οποίων
γεννήθηκε ο δυτικός πολιτισμός. Ο Μαραθώνας, τόνισε,
σηματοδότησε τη γέννηση της Ευρώπης».

Ο διάσημος επίσης ιστορικός Creazy στο έργο του:
«Δεκαπέντε Αποφασιστικές Μάχες» θα γράψει: «Η μάχη του
Μαραθώνα έσπασε για πάντα το μύθο του αήττητου των Περσών
που παρέλυε τη διάνοια των λαών. Δημιούργησε στους Έλληνες
το πνεύμα που απέκρουσε τον Ξέρξη και μετά οδήγησε τον
Ξενοφώντα, τον Αγησίλαο και τον Αλέξανδρο σε τρομερά
αντίποινα με τις εκστρατείες τους στην Ασία. Εξασφάλισε για την
ανθρωπότητα τον πολιτιστικό θησαυρό των Αθηνών, την
ανάπτυξη των ελεύθερων θεσμών, τον φιλελεύθερο διαφωτισμό
του δυτικού κόσμου και τη σταδιακή άνοδο για πολλούς αιώνες
των μεγάλων αρχών του Ευρωπαϊκού πολιτισμού».

«Αν οι Πέρσες κέρδιζαν στον Μαραθώνα, θα κατακτούσαν
το δίχως άλλο και όλη την υπόλοιπη Ελλάδα» μας λέει με
βεβαιότητα ο John Lazenby Καθηγητής της Αρχαίας Ιστορίας
και Επίτιμος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Newcastle.

Ο Αμερικανός συγγραφέας Richard Billows στο βιβλίο
του με τίτλο: «Η Μάχη του Μαραθώνα. Πως μια μάχη άλλαξε
τον δυτικό πολιτισμό» επιμένει ότι η Ελλάδα ήταν το λίκνο του
σύγχρονου δυτικού πολιτισμού και τονίζει τη γόνιμη συμβολή
των μεγάλων Αθηναίων και Ελλήνων ανδρών στην υλική και
πνευματική διαμόρφωση του δυτικού κόσμου. Και αυτοί οι
άνδρες, όπως τους μνημονεύει ο Billows, ήταν ο Μιλτιάδης και
Θεμιστοκλής, ο Περικλής, ο Αισχύλος, Σοφοκλής και
Ευριπίδης, ο Αριστοφάνης και Μένανδρος, ο Θουκυδίδης,
Σωκράτης, Πλάτων και Αριστοτέλης, Ισοκράτης και
Δημοσθένης, ο Ικτίνος και Φειδίας. Καταλήγει δε ο Billows με
τη φράση: «Όσοι ενδέχεται να απεχθάνονται τα κείμενα του
Θουκυδίδη, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και θεωρούν ως
αποτρόπαιο κατασκεύασμα την Ακρόπολη, τον Παρθενώνα και τα
αρχαιοελληνικά γλυπτά, πιθανότατα πιστεύουν ότι θα ήταν
προτιμότερο να είχαν νικήσει οι Πέρσες. Πέραν τούτου, όμως,
μια διαφορετική έκβαση της Μάχης του Μαραθώνα θα είχε
επηρεάσει σε πολύ μεγάλο βαθμό όχι μόνο τους Έλληνες του 5 ου π.
Χ. αιώνα, αλλά και τους Ευρωπαίους και τους Αμερικανούς του
21 ου μ. Χ. αιώνα». Δηλαδή του αιώνα μας.

Είναι αποδεκτό, κατά κανόνα, ότι η Ιστορία διαπλάθει τη
φυσιογνωμία της μέσα από μακροχρόνιες διεργασίες και από
τάσεις που εξελίσσονται σε μεγάλες χρονικές περιόδους.
Ωστόσο, ποτέ δεν έλειψαν εκείνα τα θαυμαστά, αιφνίδια και
κυρίως απρόβλεπτα περιστατικά, που ανέτρεπαν την
ευθύγραμμη ροή των πραγμάτων και που η επίδρασή τους
υπήρξε καθοριστική για την εξέλιξη της πορείας της
ανθρωπότητας. Έτσι έμεινε και η γνωστή φράση: «άλλαξε ο
ρους της Ιστορίας». Και ο Μαραθώνας είναι μιας τέτοιας
ιστορικής σημασίας μάχη, αφού άλλαξε τον ρουν της Ιστορίας.
Αν δεν γινόταν εκείνη η μάχη η Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας
δεν θα ήταν αυτή που γνωρίζουμε σήμερα.

Μία από τις σπάνιες κατακτήσεις της δημοκρατίας είναι η
ελεύθερη γνώμη και ο σεβασμός στην αντίθετη άποψη. Έτσι,
είναι σεβαστές οι επιφυλάξεις των σύγχρονων διανοουμένων
απέναντι στην αντίληψη που θεωρεί την Ελλάδα ως λίκνο του
δυτικού πολιτισμού, όπως αποδεκτή και προς κρίση είναι η
ελάχιστη εκτίμηση που τρέφουν μερικοί για την Αναγέννηση
και τον Διαφωτισμό. Είναι όμως ανθρωπίνως αδύνατο να
αρνηθεί κάποιος-δίχως να χάσει τη στοιχειώδη σοβαρότητά του-
ότι και οι ίδιοι ως διανοούμενοι είναι πνευματικοί απόγονοι
συγγραφέων και καλλιτεχνών της Αναγέννησης και του
Διαφωτισμού, αλλά και ολόκληρης της πνευματικής
κληρονομιάς του 19 ου αιώνα και ότι άντλησαν συνειδητά και με
θέρμη όλη την πνευματική παρακαταθήκη της Ελλάδας των
κλασικών χρόνων. Είτε το αμφισβητούμε σθεναρά είτε το
αποδεχόμαστε ένθερμα, ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός και ο
δυτικός τρόπος σκέψης έχουν επηρεαστεί καθοριστικά από τα
αρχαία ελληνικά πρότυπα και τις ιδέες. Το βλέπουμε αυτό σε
όλες τις εκφάνσεις των επιστημών και των τεχνών. Η ελληνική
επίδραση σαφώς δεν ήταν πεπρωμένο του δυτικού πολιτισμού,
αλλά κάτι σπανιότερο: μια συνειδητή επιλογή των Ευρωπαίων
πνευματικών ηγετών που κυριάρχησαν στο διάστημα μεταξύ
του 16 ου και 19 ου αιώνα.

Οφείλω εδώ να υπενθυμίσω και κάτι ακόμη. Πως με τη
χαρμόσυνη λέξη «νενικήκαμεν», που αναφώνησε πριν
ξεψυχήσει μετά το τέλος της νικηφόρας εκείνης μάχης ο
δρομέας Φειδιππίδης, διανύοντας 40 περίπου χιλιόμετρα ως
την Αθήνα, σφράγισε για πάντα ως ο πρώτος παγκόσμιος
μαραθωνοδρόμος όχι μόνο το κοσμοϊστορικό συμβάν της
αποκληθείσας από τους ξένους «μητέρας των μαχών», αλλά
και συνέβαλε επίσης στην καθιέρωση του πολύ δημοφιλούς
αθλήματος του Μαραθωνίου Δρόμου στα πλαίσια της
αναβίωσης των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, από το έτος
1896 και συνεχώς ως τις μέρες μας. Αμέτρητες επίσης είναι και
οι πόλεις ανά τον κόσμο, που διεξάγουν τακτικότατα το άθλημα
του Μαραθωνίου.

Ποιά συμπεράσματα, λοιπόν, μπορούμε να αντλήσουμε
από τη μάχη του Μαραθώνα, κατά την οποία το θάρρος
επιβλήθηκε στους αριθμούς και ο αγώνας εκ του συστάδην με
τη βολή με τα τόξα; Το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι η
μάχη αυτή υπήρξε ο θρίαμβος των ηθικών δυνάμεων έναντι των
αριθμών. Οι Αθηναίοι πολίτες που πολεμούσαν στον
Μαραθώνα ήξεραν γιατί πολεμούσαν: για τις οικογένειες, τα
σπίτια, τα χωράφια και τα πατροπαράδοτα ήθη και έθιμά τους.
Από την άλλη μεριά το συνονθύλευμα Ασιατών στρατιωτών,
εκτός από τους Πέρσες, δεν ήξεραν γιατί πολεμούσαν και
πολλοί από αυτούς έπρεπε απλά να διαλέξουν ποιοι θα τους
σκότωναν: οι Αθηναίοι ή οι ίδιοι οι Πέρσες! Και σε ότι αφορά
στη συμπεριφορά των Περσών ένας Γερμανός ιστορικός
συγγραφέας, ο Al Heuss, τονίζει μετ’ επιτάσεως ότι: «Αυτοί δεν
ήταν Ούννοι, ούτε καν Ασσύριοι και τίποτα δεν τους ήταν ως ιδέα
πιο ξένο, από το να ποδοπατήσουν την παράδοση και τα έθιμα
των υπηκόων τους και να ξεριζώσουν τον πολιτισμό τους».

Τέλος η μάχη του Μαραθώνα, εκτός από τα συγκεκριμένα
ιστορικά της αποτελέσματα, προβάλλει ανά τους αιώνες και ένα
τεράστιας σημασίας δίδαγμα: Ότι οι άνθρωποι σε μεγάλο βαθμό
μπορούν να καθορίσουν τη μοίρα τους και ότι είναι σε θέση να
υπερασπίσουν τον κόσμο τους. Αν δέκα χιλιάδες Αθηναίοι δεν
είχαν παραταχθεί-ενάντια σε κάθε λογική-απέναντι στην
Περσική πολεμική μηχανή και δεν πολεμούσαν υπερβαίνοντας
ο κάθε πολίτης-πολεμιστής τον ίδιο του τον εαυτό, ο κόσμος δεν
θα ήταν αυτός που γνωρίζουμε σήμερα. Σταθμός, λοιπόν,
υπήρξε ο Μαραθώνας για την Ανθρωπότητα, όπως σταθμοί
ήταν και οι Θερμοπύλες, η Σαλαμίνα και οι Πλαταιές.

Τα παρακάτω λιτά και σαφή λόγια του χρονικογράφου της
Μάχης του Μαραθώνα Ηροδότου του Αλικαρνασσέα, θα
αντηχούν για πάντα στο παγκόσμιο στερέωμα: «Οι ελεύθεροι
άνθρωποι πρέπει να αγωνίζονται ολόψυχα εναντίον κάθε
μορφής επιδρομέα, που έρχεται να απειλήσει την ελευθερία
τους και να μολύνει τα εδάφη τους». Και οι ένδοξοι
Μαραθωνομάχοι υπήρξαν πράγματι ελεύθεροι άνθρωποι και
συνεχίζουν να καθοδηγούν ακόμη και στις μέρες μας τους
λαούς εκείνους, οι οποίοι αντιστέκονται σε δυνάστες και
επιδρομείς, που θέλουν να τους στερήσουν την ελευθερία και να
μολύνουν τα εδάφη τους.