Η χρήση των παρακάτω περιεχομένων επιβάλλει τη ρητή αναφορά στον συγγραφέα και στο έργο του,
διαφορετικά εμπίπτει στις διατάξεις του Νόμου περί κλοπής πνευματικής ιδιοκτησίας.

Τρίτη, 14 Ιουλίου 2020

ΤΟ ΜΕΤΑΞΙ ΤΗΣ ΚΩ

Από τον 4ο π.Χ. αιώνα μέχρι το τέλος του 1ου μ.Χ. αιώνα η πιο ενδιαφέρουσα και ίσως η πιο πολύτιμη από τις βιοτεχνίες της Κω, ήταν η προπαρασκευή κι επεξεργασία του μεταξιού, που πιθανόν να εισήχθηκε από τη Φοινίκη ή τις Ινδίες. Πρόκειται για ένα είδος μεγάλου σκουληκιού, που τρεφόταν από τα φύλλα των μουριών, οι οποίες αφθονούσαν τότε στο νησί. Έτσι άρχισε να αναπτύσσεται ο μεταξοσκώληκας. 


Πρώτη μνεία του γεγονότος αυτού γίνεται από τον Αριστοτέλη στο έργο του: «Ιστορία των ζώων» (V.19), όπου, μετά την περιγραφή του μεταξοσκώληκα, μας λέει: «εκ δε τούτου του ζώου και τα βομβύκια αναλύουσι των γυναικών τινες αναπηνιζόμεναι, κάπειτα υφαίνουσιν. Πρώτη δε λέγεται υφήναι εν Κω Παμφίλη Πλάτεω θυγάτηρ». Δηλαδή οι γυναίκες της Κω, όπως γράφει ο Αριστοτέλης, ασχολούνταν με το ξετύλιγμα των κουκουλιών («αναλύουσι»), το κλώσιμο σε κουβάρια («αναπηνιζόμεναι») και με το πλέξιμο των μεταξιών σε υφάσματα. Και πρώτη που ασχολήθηκε με την ύφανση του νήματος του μεταξιού στην Κω λέγεται ότι είναι η Παμφίλη, η κόρη του Πλαταία.
Τα ονομαστά μεταξωτά υφάσματα της Κω, βαμμένα στο χρώμα της πορφύρας και συνυφασμένα με χρυσά νήματα, γίνονται γνωστά σε όλο των αρχαίο κόσμο και ιδιαίτερα κατά τα ρωμαϊκά χρόνια. Τότε έγιναν πολύ της μόδας και οι κάτοικοι του νησιού απόκτησαν πλούτο από τη βιοτεχνία και το εξαγωγικό τους εμπόριο. Σχεδόν μέχρι το τέλος των Αυτοκρατορικών χρόνων τα μεταξωτά ρούχα της Κω τα φορούσαν επιδεικτικά οι Ρωμαίοι άρχοντες και οι Ρωμαίες κυρίες σε διάφορους χρωματισμούς και κυρίως σε κόκκινους, από τη ζωηρόχρωμη βαφή της θαλάσσιας πορφύρας του νησιού. Βρέθηκαν, άλλωστε, επιγραφές που αναφέρονται σε Κώους εμπόρους πορφύρας. Οι Αυγουστιανοί ποιητές του έρωτα, όπως ο Προπέρτιος και ο Οβίδιος, περιέγραφαν διαρκώς τα μεταξωτά υφάσματα της Κω ( coae vestes, coae textura minervae, lublica coa). Η διαφάνεια των μεταξωτών της Κω σοκάριζε τους ηθικολόγους όταν τα φορούσαν οι γυναίκες, μας λένε ο Οράτιος,  ο Σενέκας και ο Πλίνιος.

Λεπτομέρεια από μεταξοΰφαντο, διάφανο κάλυμμα κεφαλής (χειρέλλι) της Κω του β΄μισού του 19ου αιώνα. 
Για τα βυζαντινά χρόνια οι πηγές δεν μας δίνουν στοιχεία ως προς την πορεία του μεταξιού στην Κω.  Είναι γνωστό όμως ότι όλη εκείνη την περίοδο οι θαυμάσιες ενδυμασίες των βυζαντινών αυτοκρατόρων, αρχόντων, κληρικών, ακόμη και λαϊκών, ήταν εμπλουτισμένες με την πολύτιμη μέταξα και στο νησί θα συνεχιζόταν ασφαλώς η μακρόχρονη παράδοση της καλλιέργειας και αξιοποίησης του θαυμαστού αυτού προϊόντος. Η εκτροφή του μεταξοσκώληκα (σηροτροφία) και η τέχνη της κατεργασίας μεταξιού (μεταξουργία) στην Κω θα γνωρίσει ιδιαίτερη ακμή κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, τόση που σε φοροτεχνικό διάταγμα («Κανουναμέ») του τέλους του 16ου αιώνα υπήρχε η εντολή ότι αυτοί που ασχολούνταν με τη σηροτροφία όφειλαν να δίνουν στο Οθωμανικό Κράτος το ένα δέκατο από τα κουκούλια τους. Η άριστη ποιότητα της πρώτης ύλης  των κουκουλιών έκανε τους Τούρκους να επιβάλλουν την απόδοση σ’ αυτούς του 1/10 από το ακατέργαστο εκείνο, αλλά πολύτιμο προϊόν.
 Σε όλη την περίοδο της Τουρκοκρατίας ως το δεύτερο μισό  του 19ου αιώνα τα μεταξωτά υφάσματα και τα λογής-λογής κεντήματα των γυναικών της Κω, έργα γνήσιας λαϊκής τέχνης του νησιού, θα συναντώνται σε κάθε κώτικο σπίτι, πλούσιο και φτωχό. Από τα μεταξωτά πουκάμισα και μαντίλια, τις μεταξωτές ζώνες και φούντες, το λεπτοκεντημένο, διάφανο και χρυσοποίκιλτο κάλυμμα της κεφαλής («χειρέλλι») ως τη νυφική φορεσιά, την επηρεασμένη από την ανατολίτικη χλιδή της αντικρινής Μικρασίας, που είχε μαζί και τη σφραγίδα της μεγαλόπρεπης βυζαντινής στολής στη συνολική της γραμμή, όλα ετούτα υφαίνονταν με τη μεταξένια κώτικη θαυματουργή κλωστή σε μεγάλη ποικιλία χρωμάτων.
Στα τέλη του 19ου αιώνα η βιοτεχνία αυτή παρήκμασε με τη μαζική εισαγωγή στο νησί ανάλογων βιομηχανικά κατασκευασμένων βαμβακερών προϊόντων, ακόμη και τεχνητής μέταξας, που αντικατέστησε το φυσικό, αγνό, φανταχτερό και ανθεκτικό μετάξι. Το πρώτο μισό του 20ού αιώνα σπάνια πια συναντούμε μερικά άτομα, κυρίως παλιές νοικοκυρές της Κω, να ασχολούνται ακόμη με τη σηροτροφία και τη μεταξουργία. Μπορεί ο χρόνος να τα σβήνει όλα και να τα οδηγεί στη λήθη,  εξαλείφοντας  και  την παμπάλαια επίσης τέχνη του μεταξιού, η Ιστορία όμως, ως θεματοφύλακας των μεγάλων ανθρώπινων επιτυχιών του παρελθόντος, οφείλει να μας θυμίζει κατά καιρούς τα ανεκτίμητα αγαθά που μας χάρισαν με τόσο φροντισμένη δουλειά οι πρόγονοί μας.
 Ας αναρωτηθούμε μήπως, με όλη την τεχνογνωσία που διαθέτουμε σήμερα, θα μπορούσαμε και πάλι να αναβιώσουμε στην Κω την παραγωγή μεταξιού, σε μια εποχή που το φυσικό μετάξι αποδεικνύεται πολυτιμότατο προϊόν ακόμη και στη φαρμακευτική, ώστε η ενασχόληση αυτή να εξασφαλίζει πρόσθετα έσοδα σε νοικοκυριά, ενισχύοντας παράλληλα και την τοπική μας οικονομία;

Σάββατο, 18 Απριλίου 2020

ΟΙ ΕΠΙΔΗΜΙΕΣ ΠΟΥ ΕΠΛΗΞΑΝ ΤΗΝ ΚΩ ΑΠΟ ΤΟΝ 14ο ΕΩΣ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

Η εξάπλωση των μολυσματικών ασθενειών, όπως της πανώλης, της ελονοσίας, κ.ά., που ως επιδημίες, από τον 14ο  αιώνα  και έπειτα, έπληξαν όχι μόνο τη Μεσαιωνική Δύση, αλλά και την Ανατολή και εμφανίστηκαν ακόμη και στα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά, δεν ήταν δυνατόν να μην προσβάλουν και το νησί της Κω. Πρώτος ο λόγιος κληρικός και ταξιδιώτης από τη Φλωρεντία Cristophoro Buondelmonti στις αρχές του 15ου αιώνα περιγράφοντας την Κω στο βιβλίο του Liber Insularum Archipelagi, αναφέρει ότι το νησί το βρήκε να έχει νοσηρό κλίμα για το μεγαλύτερο διάστημα του χρόνου «δια την του αέρος δυσκρασίαν» και ότι στη μέση της πόλης του υπήρχε «λίμνη νοσώδης εν έαρι μάλιστα». 
Ο Ιάκωβος Ζαρράφτης έγραψε ότι επί της εποχής των Ιωαννιτών Ιπποτών, το 1347, «ενέσκηψε βαρύ λοιμώδες νόσημα, επενεγκών φθοράν ου μικράν εις την Κων». Και μνημονεύει  τον Γρηγορά, δηλ. τον βυζαντινό ιστορικό Νικηφόρο Γρηγορά (1295-1360), που αναφέρει ότι «εκενούντο οικίαι πλείσται καθάπαξ των οικητόρων απόντων μιάς ή και δυοίν ενίοτε». Γνωρίζουμε ακόμη ότι οι Ιωαννίτες Ιππότες, γύρω στα 1386, αφού διαπίστωσαν ότι το κλειστό λιμάνι της πόλης είχε μετατραπεί σε λίμνη και αποτελούσε εστία ελονοσίας για τους κατοίκους, άνοιγαν κάθε χρόνο, τον Απρίλιο, τον φράχτη της τάφρου (τη «Χαντάκα», δηλ. τη  σημερινή οδό Ιπποκράτους) του περιμετρικού τείχους της Κω, για να διοχετεύεται το θαλασσινό νερό στο λιμάνι και να αποτρέπεται έτσι η επιδημία. 
Επίσης τον Μάρτιο του 1500 βρίσκουμε έγγραφο του Μεγάλου Μαγίστρου των Ιπποτών της Ρόδου Pierre d’ Aubusson προς τον Τοποτηρητή του Τάγματος στην Κω Costanzo Operti, όπου ο Μεγ. Μάγιστρος δίνει εντολή στον Operti και τους άνδρες του να μεταφέρουν πέτρες, για να φτιάξουν τοίχο που θα συγκρατεί το ανάχωμα της τάφρου μπροστά από τη γέφυρα και την είσοδο του Κάστρου της Νεραντζιάς, για να μην κατρακυλήσει το ανάχωμα αυτό και εμποδίσει τη διέλευση του θαλασσινού νερού από την τάφρο προς τη λίμνη, δηλ. το σημερινό λιμάνι της Κω, που εξακολουθούσε να αποτελεί εστία ελονοσίας.
Για τη μεγάλη πληγή της πανώλης, που  θα επηρεάσει καθοριστικά τη δημογραφική πορεία του πληθυσμού της Κω, έχουμε πυκνότερες χρονολογικές επισημάνσεις από τη γαλλική προξενική αλληλογραφία της Ρόδου του 18ου αιώνα. Η Κως θα πληγεί από την πανώλη το 1733 (το θανατικό αυτό θα διαρκέσει 4 μήνες) και θα επαναληφθεί το 1747, το 1750, το 1752, το 1769, το 1778 μαζί με την επιδημία της ευλογιάς, το 1791 και 1792. Για τις χρονολογίες αυτές δεν γνωρίζουμε τον ακριβή αριθμό των θυμάτων. Ο 19ος αιώνας θα αρχίσει για την Κω ακόμη πιο οδυνηρός εξαιτίας της πανώλης, που από το 1811 έως το 1814 θα ενσκήψει φοβερότερη στην πρωτεύουσα του νησιού, της οποίας τόσο το κλειστό λιμάνι όσο και η ελώδης περιοχή της Λάμπης παρέμεναν αθεράπευτες εστίες της επιδημίας αυτής. Είναι η εποχή που, όπως αναφέρει ο Ζαρράφτης,  εμφανίζεται το λεγόμενο «πρώτο θανατικό» για τους χριστιανούς κατοίκους της πόλης, οι οποίοι από φόβο για τη ζωή τους κατέφυγαν στις εξοχές, απ’ όπου οι Τούρκοι, φοβούμενοι τα επαναστατικά κινήματα, τους εξανάγκασαν να επανέλθουν και πάλι στα σπίτια τους. Ο Άγγλος περιηγητής William Turner, που επισκέφθηκε την Κω την περίοδο αυτή, έγραψε πως η πανώλης θέρισε 3.000 ψυχές, από τις οποίες οι 2.000 ήταν Τούρκοι. Το 1833 θα συμβεί το «δεύτερο θανατικό», που προξένησε μεγάλη φθορά στους κατοίκους και ιδιαίτερα στους Τούρκους, «αδυνατούντας να φυλάξωσι δίαιταν όχι μόνον δια την πανώλην, αλλά και δια πάσαν άλλην αρρώστιαν».
Είναι ευτύχημα πως οι Τούρκοι αντιλήφθηκαν εκείνα τα χρόνια ως προληπτικό κατά της πανδημίας μέτρο την καραντίνα όλων όσοι  επισκέπτονταν με τα πλοία τους το νησί. Έτσι όταν τον Αύγουστο του 1841 πραγματοποίησε το πρώτο του ταξίδι στην Κω ο Βαυαρός αρχαιολόγος Ludwig Ross και το σκάφος με τη συνοδεία του έπλεε έξω από το λιμάνι, οι Τούρκοι αρνήθηκαν να του δώσουν άδεια αποβίβασης, υποχρεώνοντας τον Ross και τους άνδρες του να υποβληθούν σε 15μερη καραντίνα από φόβο μήπως είναι φορείς του μικροβίου της πανώλης. Τη θλιβερή αυτή εμπειρία περιγράφει ο Ross ως εξής: «Βρισκόμασταν σε απόσταση ενός μιλίου από τη στεριά και καθώς έδυε ο ήλιος είδαμε το προξενείο, που ήταν δίπλα στο λιμάνι, να μας υποδέχεται με υψωμένες δυο μεγάλες Ελληνικές σημαίες. Την ίδια στιγμή φάνηκε επίσης μια κατακόκκινη Τουρκική σημαία στο κτίριο της καραντίνας, ενώ σε κάποιο άλλο σπίτι ξεπρόβαλαν δειλά τρεις σημαιούλες της Αυστρίας, Αγγλίας και Ρωσίας». Εδώ πρέπει να διευκρινιστεί ότι τα πλοία των εποχών εκείνων αγκυροβολούσαν εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η λεγόμενη πολεμική σκάλα, ανατολικά του Κάστρου της Νεραντζιάς. Απέναντι δε από το σημερινό ξενοδοχείο το Gelsomino, στην ακτή Μιαούλη, υπήρχαν τα προξενεία διαφόρων χωρών, γι αυτό και η περιοχή ήταν παλαιότερα γνωστή με την ονομασία «Κονσολάτα» (Consolata). Ο Ross αναφέρει ότι από τα 20 περίπου εμπορικά πλοία, που ήταν αγκυροβολημένα εκεί, τα 2/3 είχαν Ελληνική σημαία (του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους), ένα είχε Ρωσική και μερικά άλλα Ιωνική και Σαμιώτικη σημαία. Μόνο σε δυο τουρκικά φορτηγά πλοία, που είχαν έρθει από την Κρήτη, δεν είχαν υψωθεί σημαίες.
 Και συνεχίζει ο Ross: «Δεν προλάβαμε να ρίξουμε την άγκυρα, όταν φάνηκε μια βάρκα με τον Ιταλό γιατρό της καραντίνας [οι Τούρκοι δεν είχαν φαίνεται δικό τους γιατρό] και δυο κωπηλάτες, ένα Τούρκο κι ένα Έλληνα. Όλες οι προσπάθειές μας να τους πείσουμε ότι το πλοίο μας δεν ήταν φορτηγό, ούτε μετέφερε εμπορεύματα και ότι εμείς απλώς είμαστε αργόσχολοι ταξιδιώτες χωρίς κανένα εμπορικό ενδιαφέρον, έπεσαν στο κενό. Ο πρόξενός μας, που θα μπορούσε ίσως να μας διευκολύνει, απουσίαζε στη Σμύρνη και ο γραμματέας του δεν ήθελε να μας βοηθήσει. Έτσι διαταχτήκαμε να αγκυροβολήσουμε και να κινηθούμε μέσα στο χώρο της καραντίνας κι εκεί περάσαμε όλο το πρωινό μας».
Λίγο παρακάτω ο Ross θα περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο γινόταν η καραντίνα από τους Τούρκους, χαρακτηρίζοντάς την φάρσα, που στάθηκε εμπόδιο να περιηγηθεί στο πρώτο του ταξίδι  το νησί. Ενώ, δηλαδή, τα αντικείμενα που κρατούσαν επάνω τους (χρήματα, έγγραφα κ.ά.) απολυμαίνονταν, ένας νεαρός φύλακας της καραντίνας, ο Αλής, άναψε την πίπα του, την πρόσφερε στον Ross να καπνίσει και στη συνέχεια κάπνισε κι ο ίδιος. Η  πράξη αυτή, έκαμε τον Ιταλό γιατρό να εκνευριστεί, γιατί αποτελούσε ασφαλώς ένα τρόπο μετάδοσης της νόσου, για την οποία οι Τούρκοι έπαιρναν τα προληπτικά εκείνα μέτρα. Ο Αλής, βέβαια, ισχυρίστηκε πως το κάπνισμα από την ίδια πίπα δεν απαγορεύεται από τον κανονισμό (!).
Μόλις άρχισε να προβάλλει ο 20ός αιώνας ήρθε τελικά και η ανακάλυψη των ισχυρών εκείνων φαρμάκων, που συνέβαλαν στη σταδιακή εξάλειψη των θανατηφόρων επιδημιών απ’ όλο τον Αιγαιοπελαγίτικο κόσμο και φυσικά και από το νησί της Κω.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Β. Χατζηβασιλείου, Ιστορία της Νήσου Κω. Αρχαία-Μεσαιωνική-Νεότερη, Έκδοση Δήμου Κω, 1990.
Του ιδίου, Τα «Σπίτια του Ιπποκράτη» και το απομεινάρι   τους, Κωακά, τόμος Ι΄, 2008.
Ι. Ζαρράφτης, Κώια Β΄ Μέρος, 1922
Π. Σαβοριανάκης, Νησιώτικες Κοινωνίες στο Αιγαίο. Η περίπτωση των Ελλήνων της Ρόδου και της Κω (18ος-19ος αιώνας). Έκδοση Τροχαλία/Δήμου Ρόδου.       
                  

Κυριακή, 9 Φεβρουαρίου 2020

ΤΟ «ΓΗΝ ΚΑΙ ΥΔΩΡ ΟΥ ΔΙΔΟΜΕΝ» ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ

Από την Αρχαία Ελληνική Ιστορία είναι γνωστή η στερεότυπη  φράση «γη και ύδωρ», η οποία σήμαινε την άνευ όρων και χωρίς μάχη  υποταγή σ’ ένα κατακτητή. Χρήση της φράσης αυτής των τριών λέξεων, με την ίδια ακριβώς σημασία, συνεχίζουμε να κάνουμε κι εμείς μέχρι σήμερα στην πολιτική διπλωματία και  στη στρατιωτική γλώσσα.
Ο Πατέρας της Ιστορίας Ηρόδοτος μας πληροφορεί πως οι Πέρσες ζητούσαν γην και ύδωρ απ’ τις πόλεις και τους λαούς που τους παραδίδονταν. Σύμφωνα με τα Περσικά έθιμα, η απόδοση αυτών των συμβόλων αποτελούσε ένδειξη υποταγής προς το Περσικό Κράτος και σήμαινε ότι αυτοί που παραδίδονταν στους Πέρσες παραιτούνταν από κάθε δικαίωμα πάνω στη γη τους, στις λίμνες τους, στα ποτάμια τους, στις θάλασσες που περιέβρεχαν τις ακτές τους και σε όλα τα αγαθά τους. Δίνοντας γην και ύδωρ αναγνώριζαν την περσική εξουσία πάνω σ’ όλα, ακόμη και οι ζωές τους ανήκαν στον βασιλιά των Περσών. Μετά απ’ αυτή την αναγνώριση, ακολουθούσαν διαπραγματεύσεις για τις υποχρεώσεις και τα προνόμια των υποτελών.
Το 491 π. Χ. ο βασιλιάς της Περσίας Δαρείος απέστειλε πρεσβείες σε πολλές απ’ τις ελληνικές πόλεις-κράτη για ν’ απαιτήσει γην και ύδωρ, όπως σημειώνει στο έκτο βιβλίο του ο Ηρόδοτος. Το ίδιο έγινε και στην εποχή του βασιλιά Αρταξέρξη του Α΄, του λεγόμενου μακρόχειρα, όπου μεσουρανούσε πια η φήμη του Πατέρα της Ιατρικής Ιπποκράτη.  
Διαβάζουμε στα κείμενα των Επιστολών, που περιλαμβάνονται στην περίφημη Ιπποκρατική Συλλογή (τη λεγόμενη Corpus Hippocraticum), ότι ο Πέρσης βασιλιάς Αρταξέρξης σαν έμαθε πως ο Ιπποκράτης ήταν μεγάλος ιατρός, ζήτησε επίμονα να του προσφέρει τις ιατρικές του γνώσεις, για να εξαφανιστεί η φοβερή αρρώστια που μάστιζε τότε τα περσικά στρατεύματα. Σε αντάλλαγμα για την υπηρεσία του αυτή θα του έδινε «άργυρον και χρυσόν» και θα τον καθιστούσε «τοις αρίστοις Περσέων ισότιμον». Ο Ιπποκράτης όμως αρνήθηκε να σώσει ζωές, οι οποίες θ’ αφαιρούσαν άλλες, καθώς οι Πέρσες στρατιώτες έρχονταν να καταλάβουν την Ελλάδα και να υποτάξουν τους Έλληνες. Και τότε ο Αρταξέρξης, γεμάτος οργή, έστειλε στους Κώους την ακόλουθη  απειλητική επιστολή, που παραθέτω σε μετάφραση:
 «Ο Βασιλεύς των Βασιλέων, Μέγας Αρταξέρξης παραγγέλλει στους Κώους τα ακόλουθα: Δώστε στους αγγελιοφόρους μου τον Ιπποκράτη τον ιατρό που έχει άσχημους τρόπους και φέρεται υβριστικά σ’ εμένα και στους Πέρσες. Διαφορετικά μάθετε ότι θα υποστείτε τιμωρία και για το πρώτο σας σφάλμα. Διότι, αφού καταστρέψω την πόλη σας και διασπάσω το νησί σας στο πέλαγος, θα κάνω ώστε να μη γνωρίζει κανένας στο μέλλον, αν κάποτε υπήρχε στο σημείο αυτό το νησί ή η πόλη της Κω».


Οι Κώοι όμως απτόητοι, αρνήθηκαν να στείλουν τον συμπατριώτη τους κι έδωσαν την εξής θαρραλέα απάντηση, που σε μετάφραση είναι η ακόλουθη:
    «Ο δήμος αποφάσισε ν’ απαντήσει στους αγγελιοφόρους του Αρταξέρξη, ότι οι Κώοι δεν θα πράξουν τίποτε το ανάξιο ούτε στη μνήμη του Μέροπα, ούτε του Ηρακλή, ούτε του Ασκληπιού, στ’ όνομα των οποίων σύσσωμοι οι πολίτες έχουν μείνει πιστοί, ούτε θα παραδώσουν τον Ιπποκράτη, ακόμη κι αν τους έμελλε να χαθούν με τον χειρότερο αφανισμό. Πράγματι όταν ο Δαρείος και ο Ξέρξης, έστελλαν επιστολές, ζητώντας απ’ τους πατέρες μας γην και ύδωρ, ο δήμος δεν τους τα έδωσε, θεωρώντας τους κοινούς θνητούς όμοιους με τους άλλους ανθρώπους. Και τώρα την ίδια απάντηση δίνει. Φύγετε απ’ τη γη των Κώων, διότι τον Ιπποκράτη δεν τον παραδίδουν. Και να πείτε οι αγγελιοφόροι σ’ αυτόν (δηλαδή στον βασιλιά σας) ότι οι Θεοί δεν θα μας παραμελήσουν».
Η καίρια  σημασία αυτής, λοιπόν, της τολμηρής φράσης των Κώων ότι «γην και ύδωρ ου δίδομεν», επανέρχεται και πάλι στις μέρες μας ως η γενναία και αποφασιστική απάντηση όλων μας στην αχαλίνωτη προκλητικότητα, στους εκβιασμούς και τις κατακτητικές βλέψεις του Ερντογάν, ο οποίος  αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία σε αρκετά νησιά, νησίδες, ακόμη και βράχους του Αιγαίου και αξιώνει, μάλιστα, αρκετά απ’ αυτά να αποστρατικοποιηθούν. Ως προς τα Δωδεκάνησα ο Ερντογάν επικαλείται τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947 για αποστρατικοποίηση, γνωρίζοντας ότι στην υπογραφή της Συνθήκης αυτής η χώρα του ήταν απούσα  και τα πλήρη κυριαρχικά δικαιώματα των νησιών αυτών μεταβιβάστηκαν απ’ την Ιταλία απευθείας στην Ελλάδα, αποκλείοντας οποιοδήποτε άλλο δικαίωμα σε τρίτα μη συμβαλλόμενα κράτη. Συνεπώς οι σχετικές με την αποστρατικοποίηση διατάξεις της Συνθήκης Ειρήνης των Παρισίων του 1947 αποτελούν για την Τουρκία «res inter alios acta» (κατά τη νομική ορολογία)  και δεν μπορεί να τις επικαλείται, ούτε βέβαια να αντλεί δικαιώματα απ’ αυτές. Εξάλλου  η Ελλάδα, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, έχει το δικαίωμα να εξοπλίζει τα απειλούμενα απ’ την Τουρκία νησιά της στα πλαίσια της νόμιμης άμυνας. 
Εμείς πάντως οι νησιώτες θα τηρήσουμε τις παρακαταθήκες των προγόνων μας, θα παραμείνουμε πιστοί στις διδαχές της μακραίωνης ιστορίας μας και τονίζουμε προς πάσα κατεύθυνση ότι «γην και ύδωρ» δεν θα δώσουμε σε κανένα. Και κυρίως στον Ερντογάν, στον οποίον δεν θα επιτρέψουμε να προσθέσει ξανά στις κατακτήσεις της χώρας του νησιά, που ανήκουν στο πανάρχαιο ελληνικό Αιγαίο.

Παρασκευή, 31 Ιανουαρίου 2020

Η ΑΠΑΡΧΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΣΤΕΙ Η ΚΩΣ ΔΙΕΘΝΕΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΟ ΙΑΤΡΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ

Το έτος 1922 σημαδεύτηκε από γεγονότα, που συντάραξαν  την Ιταλοκρατούμενη Κω, όπως π.χ. το πλήθος των προσφύγων που δέχτηκε το νησί εξαιτίας της Μικρασιατικής καταστροφής και η εμφάνιση του φασισμού στην Ιταλία, που έμελλε να οριστικοποιήσει την Ιταλική κατοχή στα Δωδεκάνησα. Αλλά την ίδια ακριβώς χρονιά έχουμε και μια σημαντική πρωτοβουλία των Κώων, οι οποίοι πήραν τη μεγάλη απόφαση να τιμήσουν πανηγυρικά με Πανελλήνια  και Διεθνή εκπροσώπηση τον μεγάλο πρόγονό τους Ιπποκράτη. Έτσι στις 2 Φεβρουαρίου του 1922 σε έκτακτη σύγκληση των Κοινοτικών Σωματείων της πόλης Κω αποφασίστηκε, μετά από εκτενή εισήγηση του Δημάρχου Αντωνίου Ιππ. Ιωαννίδη, να στηθεί κάτω από τον Πλάτανο ο ανδριάντας του Ιπποκράτη σε φυσικό μέγεθος. 
Στον Ζ΄ Κώδικα της Μητρόπολης Κω και στη σελίδα 501 διαβάζουμε ότι υπό την προεδρεία του Μητροπολίτη  Αγαθαγγέλου, παρουσία όλων των φορέων και των ιατρών της πόλης αναγνώστηκε η από 20 Ιανουαρίου1922 επιστολή του Δημάρχου Κώων Αντωνίου Ιωαννίδη, στην  οποία ο Δήμαρχος ανέφερε ότι «ένθους εμπεφορημένος εκ του αφθίτου προγονικού κλέους της ευναιομένης Μεροπίδος, εις την οποίαν υπέρλαμπρος καταγλαΐζει δια μέσου των αιώνων από δισχιλίων και πλέον ενιαυτών η αΐδιος επιστημονική εμφάνεια του αθανάτου τέκνου αυτής, του πατρός της ιατρικής Ιπποκράτους και καθιστά αυτήν άλλην Ιερουσαλήμ, εξ ης εξεπορεύθη  ανά τον κόσμον το φως της ιατρικής ως επιστήμης, λαμβάνω την υψίστην τιμήν να υποβάλω εις τον Κωακόν λαόν την ιδέαν, ευλαβείας αγήρω και υπερφυούς σέβους ένεκεν προς την θείαν μνήμην εκείνου, της συμβολικής αναπαραστάσεως της σοφής εκείνου διδαχής υπό την ιστορικήν αυτού πλάτανον, δια της ιδρύσεως ανδριάντος φυσικού μεγέθους, του οποίου τα αποκαλυπτήρια να τελεσθώσιν επί παρουσία  αντιπροσώπων των ιατρικών Ακαδημιών και Εταιρειών επιστημονικών της Ευρώπης και της Αμερικής και του Εθνικού Πανεπιστημίου της Μητρός Ελλάδος, εις απότισιν φόρου ευγνωμοσύνης του Γένους και της ανθρωπότητος».

Η κατασκευή του ανδριάντα του Ιπποκράτη θα γινόταν «δια παγκωακών και του διεθνούς ιατρικού κόσμου εράνων». Για τον σκοπό αυτό συστάθηκε Επιτροπή με επίτιμο Πρόεδρο τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου της Αθήνας, τακτικό Πρόεδρο τον Μητροπολίτη Αγαθάγγελο και Αντιπρόεδρο τον Δήμαρχο Κώων Αντ. Ιωαννίδη. Σε εκτέλεση, μάλιστα, των όσων αποφασίστηκαν στάλθηκε η από 26 Απριλίου 1922 επιστολή στον Πρύτανη του Πανεπιστημίου της Αθήνας με την παράκληση να δοθούν οδηγίες για τη διοργάνωση στην Κω μιας Πανελλήνιας και Διεθνούς τελετής των αποκαλυπτηρίων του ανδριάντα του Ιπποκράτη. Την επιστολή αυτή υπέγραφαν ο Μητροπολίτη Αγαθάγγελος, ο Δήμαρχος Αντ. Ιωαννίδης, ο Γραμματέας της Μητρόπολης Πρωτοσύγκελος Φιλήμων και τα Μέλη της Ιατρικής Επιτροπής Μιχ. Παρθενιάδης και Ιωάν Π. Ζερβάνος. Τέλος ο Δήμαρχος Αντ. Ιωαννίδης ζήτησε με άλλη επιστολή του προς τον Διευθύνοντα Αναπληρωτή του Ελληνικού Προξενείου της Ρόδου και τη γνώμη της Ελληνικής Κυβέρνησης, για την ανέγερση του ανδριάντα του πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη, αυτή τη φορά «παρά το τηλεκλητόν εν Κω Ασκληπιείον», όπως τόνιζε χαρακτηριστικά.  
Ας σημειωθεί ότι οι ενέργειες αυτές έγιναν κάτω από την άγρυπνη παρακολούθηση των Ιταλών, οι οποίοι απέφυγαν αρχικά να αντιδράσουν. Μόλις όμως επιβλήθηκε το φασιστικό καθεστώς στην Ιταλία κι εκφράστηκαν με σαφήνεια οι ιταλικές προθέσεις για οριστική προσάρτηση των νησιών μας, η πραγματοποίηση της ωραίας αυτής ιδέας των Κώων, όπως και  κάθε απόπειρα σύνδεσης με το Εθνικό τους Κέντρο, ματαιώθηκε. Ωστόσο η μεγαλόπνοη αυτή ιδέα, που συνέλαβαν οι Κώοι στα δύσκολα εκείνα χρόνια της εθνικής τους επιβίωσης, να τιμήσουν, δηλαδή, πανηγυρικά με Πανελλήνια και Παγκόσμια εκπροσώπηση τον πρόγονό τους πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη, ήταν η απαρχή της κίνησης ώστε να καταστεί το νησί τους Διεθνές Ιατρικό Κέντρο. Ιδέα που υλοποιήθηκε τελικά 38 χρόνια αργότερα με την αξιέπαινη πρωτοβουλία της ίδρυσης του «Διεθνούς Ιπποκρατείου Ιδρύματος Κω» από τον αείμνηστο Καθηγητή του Πανεπιστημίου της Αθήνας Σπύρο Οικονόμο.
Περισσότερα μπορεί κανείς να διαβάσει στο βιβλίο μου  «Ιστορία της νήσου Κω», έκδοση 1990, σελ.453-455 και αγγλόφωνη έκδοση 2015, σελ.445-448.  

Πέμπτη, 26 Δεκεμβρίου 2019

ΔΑΜΟΧΑΡΙΣ, ΕΝΑΣ ΚΩΟΣ ΠΟΙΗΤΗΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ




Ο 6ος αιώνας μετά Χριστόν είναι αυτός που ανέδειξε τον
τελευταίο Κώο ποιητή, γραμματικό (δηλ. φιλόλογο) και
επιγραμματοποιό της αρχαιότητας, τον Δαμόχαρη. Ο
Δαμόχαρις υπήρξε μαθητής και φίλος του νομικού, ιστορικού
και ποιητή Αγαθία του Σχολαστικού, αυτού που περιέγραψε με
συγκλονιστικά λόγια την ερήμωση της πόλης Κω από τον
φοβερό σεισμό του 554 κατά τη διάρκεια της βασιλείας του
Βυζαντινού Αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Ο Δαμόχαρις υπήρξε
επίσης φίλος κι ενός άλλου ποιητή, επιγραμματοποιού και
ανώτατου αξιωματούχου της Αυτοκρατορικής Αυλής, του
Παύλου Σιλεντιάριου. Ζούσαν και οι τρεις τους στην
Κωνσταντινούπολη. Δεν είναι καθόλου απίθανο ο Δαμόχαρις να
εγκατέλειψε την Κω μετά τον σεισμό του 554, ακολουθώντας
τον Αγαθία ως το Βυζάντιο.

Μόνο τέσσερα επιγράμματα του Δαμόχαρη διασώθηκαν
και συμπεριελήφθηκαν στη λεγόμενη Παλατινή Ανθολογία
(Codex Palatinus) του Κωνσταντίνου Κεφαλά. Ξεχώρισα ένα,
αποκαλυπτικό της ξεχωριστής ποιητικής του τέχνης. Λέγεται ότι
ο φίλος του Δαμόχαρη, ο Αγαθίας ο Σχολαστικός, συντηρούσε
στο σπιτικό του ένα γατόπαρδο, που μια μέρα του έφαγε την
πέρδικά του. Θλιμμένος τότε αυτός έγραψε ένα επίγραμμα. Το
ίδιο έκανε κι ο μαθητής του Δαμόχαρις, ο οποίος έγραψε το
ακόλουθο επίγραμμα :

«Ανδροβόρων ομότεχνε κυνών, αίλουρε κακίστη,

των Ακταιονίδων εσσί μια σκυλάκων,

κτήτορος Αγαθίαο τεού πέρδικα φαγούσα,

λυπείς, ως αυτόν κτήτορα δασσαμένη.

Και συ μεν εν πέρδιξιν έχεις νόον, οι δε μύες

νυν ορχούνται, της σης δραξάμενοι σπατάλης».

Και σε μετάφραση:
«Κάκιστε αίλουρε, ομότεχνε των ανδροφάγων σκυλιών,
είσαι κι εσύ ένα από κείνη τη ράτσα τη φονική
των σκυλιών του Ακταίωνα.*
Την πέρδικα κατασπάραξες του αφέντη σου Αγαθία
κι είναι σαν να σπάραξες τον αφέντη σου.
Εσένα το μυαλό σου είναι στις πέρδικες,
όμως τώρα τα ποντίκια χορεύουν,
που άδραξαν τη δική σου σπατάλη».

*Ο Ακταίωνας, πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, ήταν κυνηγός κι είχε 50 σκυλιά. Είτε γιατί καυχήθηκε πως ήταν καλύτερος κυνηγός από την Άρτεμη, είτε γιατί είδε γυμνή τη θεά να λούζεται στον Κιθαιρώνα, είχε οικτρό τέλος. Η θεά τον μεταμόρφωσε σε ελάφι και τα σκυλιά του που δεν τον
αναγνώρισαν, τον κατασπάραξαν.

Ο Δαμόχαρις πέθανε νέος, σε ηλικία 35 περίπου ετών και
ο φίλος του ο Παύλος Σιλεντιάριος συντετριμμένος του
αφιέρωσε ένα επίγραμμα, που το παραθέτω αυτούσιο μαζί με
την έμμετρη μετάφρασή του:

«Δαμόχαρις Μοίρης πυμάτην υπεδήσατο σιγήν.

Φευ, το καλόν Μούσης βάρβιτον ηρεμέει,

ώλετο γραμματικής ιερή βάσις. Αμφιρύτη Κως,

και πάλιν πένθος έχεις οίον εφ’ Ιπποκράτει».

Δηλαδή:
«Βυθίστηκε ο Δαμόχαρις στης Μοίρας τη στερνή σιγή.
Αλλοίμονο, σίγησε της Μούσας η γλυκόλαλη κιθάρα
και των γραμμάτων το ιερό γκρεμίστηκε θεμέλιο.
Θαλασσόβρεχτη Κως και πάλι πένθος φόρεσες,
όπως στον Ιπποκράτη».